# Bazaj radikoj Esperanto-Esperanto (IA5 TXT H-O) # # (C)2002 Wouter F. Pilger, NL8223ZS26 # http://www.xs4all.nl/~pilger/wfp/ # stato: 2002-12-01 # # # ^Ciuj rajtoj rezervitaj. Tous droits r'eserv'es. # All rights reserved. Reprodukto nur kun anta~ua permeso. # # # >2500 radikoj # > >25.000 vortoj # # # Verko prilaborata. Sen ia garantio. ^Gi povas ^san^gi^gi ^ciutage. # _Nur_ por via propra uzo vi rajtas fari _unu_ paperan kopion. # # # ATENTU! ^Ci tio _ne_ estas "difin-vortaro". ^Gia celo estas nur, helpi al tiuj, kiuj legas ion en Esperanto, kaj renkontas nekonatan vorton _en kunteksto_, kompreni ^gin, donante indikojn per kiel eble elementaj vortoj. # {*0}: iloj; {*1}-{9}: radikoj la~u ofteco kaj utilo (la~u la Akademia 'Baza Radikaro Oficiala'); {X}: aldono. (Grupoj {9} kaj {X} fakte ne estas tre bazaj...) # ({*0}-{*6}: ^c. 950 radikoj / {*0}-{X}: ^c. 2700 radikoj) # # # ^ci tie: * ^c^g^h^j^s~u^C^G^H^J^S~U # # HTML ISO-8859-3 Latin-3 : breo-al3.htm # HTML UTF-8 UNIKODO : breo-au8.htm # HTML ASCII IA5 : breo-aa5.htm # TXT IA5 A-^G: breo-1a5.txt # TXT IA5 H-O : breo-2a5.txt # TXT IA5 P-Z : breo-3a5.txt # # ------- # # Libro-forma versio aperis en decembro 2001: # Wouter F. Pilger: Baza Esperanta Radikaro, # Rotterdam: UEA, 160 p., 18x11 cm, ISBN 92-9017-076-X. # www.uea.org/katalogo/ # ------- # # _gramatikaj fina^joj_ # # -o : [io ekzistanta] # -a : [kvalito; aparteno; rilato] # -j : du a~u pli [>=2] # -n : -o -as ---> -on / -on <--- -as -o # -e : [maniero; cirkonstanco; loko] # -n : [al] -o -as ---> -en / -en <--- -as -o # -i : [ago/stato] # -as : [ago/stato: nun, ^ciam, kutime] # -is : [ago/stato: anta~u nun] # -os : [ago/stato: post nun] # -u : [ago/stato: peto, konsilo, ordono] # -us : [ago/stato: kondi^ca] # # # _aktiva:_ # -ant- : [komencinta, ne fininta, dum la ago] # -int- : [fininta, post la ago] # -ont- : [ne jam komencinta, anta~u la ago] # _pasiva:_ # -at- : [komencita, ne finita, dum la ago] # -it- : [finita, post la ago] # -ot- : [ne jam komencita, anta~u la ago] # # # _prefiksoj kaj sufiksoj por vortkonstruo_ # # -ado : [da~ura a~u ripeta ago] # -a^jo : [io konkreta] # -ano : [homo: membro; lo^ganto] # -aro : [multaj kiel unu tuto] # bo- : [parenco per geedzi^go] # ^cef- : [plej grava] # dis- : [al pluraj direktoj] # -ebla : [oni povas fari] # -eco : [kvalito mem de iu/io] # -eg- : [tre granda; tre forte] # -ejo : [loko, kie] # ek- : [(subite) komenci] # -ema : [inklino a~u ^sato] # -enda : [oni devas fari] # -ero : [fragmento, peco da] # -estro : [homo: kiu gvidas, regas, prezidas] # -et- : [tre malgranda; tre malforte] # ge- : [la du seksoj kune] # -ido : [infano; juna besto] # -igi : [fari -a, -o; ka~uzi ke io/iu -as] # -i^gi : [ekesti -a, -o; kvaza~u iu -as ^gin] # -ilo : [instrumento, rimedo] # -ino : [virino; naski-pova individuo] # -inda : [estas bone, fari; merito] # -ingo : [io, en kion oni metas tion, por teni ^gin] # -isto : [profesia homo; sportulo; ism-ano] # -ismo : [pens-aro; malsano] # mal- : [tute ne; inverse; kontra~ue] # mis- : [ne ^guste; erare] # -obla : [kvanto; fojoj: triobla=3x] # -ona : [parto: duona=1/2] # re- : [denove, ankora~ufoje; inversdirekte] # -ujo : [io, en kio] # -ulo : [homo tia] # -um- : [io kun ia rilato al] # # -------------------------------------------------- # # -h- # # ha! : * [voko: surprizo] (ha lo!: voko tra telefono) {*1} # hajlo : globetoj da glacio, falantaj el ^cielo; hajlas: (el la ^cielo) falas hajlo {8} # haki : per fendado dispecigi {7} # halo : granda ejo kun tegmento (por bazaro, foiro, sporto,...); ^cambrego {9} # halti : * ^cesi movi^gi, iri, agi; interrompi sian iradon a~u veturadon; (provizore) ne plu iri a~u veturi; haltejo: loko, kie kutime haltas trajno, tramo, a~utobuso,... {*3} # hangaro : konstrua^jo por ^sirmi aviadilojn a~u aliajn aerveturilojn {9} # haro : * fadenforma kreska^jo sur la ha~uto de homo a~u de iuj bestoj (^ce homoj multaj haroj kreskas sur la kapo, tial pri homoj "hararo" kutime signifas "^ciuj kapharoj kune") {*3} # haringo : migra marfi^so _(Clupea harengus)_ {9} # harmonio : kombino de sonoj agrabla por a~uskulti; pla^ca aran^go de la partoj de tuto; harmonii: esti en harmonio {9} # ha~uto : * la surfaco de homa a~u besta korpo; la ekstera tavolo de io {*6} # havi : * posedi; esti kun; ne esti sen {*2} # haveno : ^sirmita loko por en- kaj el^sar^gado de ^sipoj {7} # havigi : doni, disponigi,... (hav/ig/i) {9} # hazardo : kiam io okazas sen plano, intenco, volo {9} # he! : [voko por tiri atenton] {8} # he^go : barilo, ^sirmilo el plantoj {9} # hejmo : * la propra a~u familia lo^gejo; familia restadejo {*3} # hejti : * varmigi domon; fari varmon por produkti ion {*6} # hektaro : 10.000 kvadrataj metroj {9} # hela : * luma, prilumita (pri koloro: ne miksita kun nigro; miksita kun blanko) {*4} # helico : linio sur la ekstero de cilindro de malsupre per ^cirka~uiroj supren (kiel ^ce ^sra~ubo); aparato tiuforma por movi ^sipon, flugma^sinon,..., a~u por esti movata de akvo a~u vaporo; alia aparato, kiu per rotaciado movas ^sipon, flugma^sinon,... {X} # helikoptero : flugma^sino, kies helico samtempe levas la ma^sinon kaj anta~uenmovas ^gin {9} # helpi : * faciligi ies laboron; kune fari {*2} # hepato : organo en la korpo de homo a~u besto, kiu produktas multajn ^hemia^jojn _(hepar)_ {9} # herbo : * planto sen lignecaj partoj {*5} # heredi : ricevi ion post morto de iu; ekhavi iujn ecojn, kiujn havas a~u havis (unu el) la gepatroj a~u geavoj {8} # heroo : homo kiu faris eksterordinare grandajn farojn; ^cefa persono de rakonto, teatra^jo,... {8} # heroldo : anta~uanoncanto; heroldi: anta~uanonci {9} # heziti : ne esti certa; ne kura^gi; ne scii, ^cu fari a~u ne fari {7} # hiera~u : * la tago anta~u la nuna tago {*1} # higieno : scienco pri la rimedoj por konservi la sanon; (observado de) reguloj por preventi malsani^gon {9} # himno : solena kanto (pre^geja, nacia,...) {9} # hirundo : birdo kun longaj, pintaj flugiloj _(Hirundo, Delichon,...)_ {7} # historio : * (rakontoj pri) tio, kio okazis {*4} # ho! : * [voko: miro, atentu!] {*1} # hodia~u : * la nuna tago; ^ci tiu tago {*1} # hoko : fiksilo en formo de "J" a~u "L"; hoki: kapti, fiksi per hoko {8} # homo : * _(Homo sapiens)_; viro a~u virino a~u knabo a~u knabino {*2} # honesta : * ne mensoganta; parolanta la veron; faranta tion, kion oni devus fari {*6} # honoro : * granda respekto kaj estimo; honori: montri respekton kaj estimon {*6} # honti : * havi malbonan senton pro farado a~u pensado de io malbona, malbela, malhonora,... a~u pro nefarita devo {*6} # horo : * 60 minutoj [mezuro por tempo]; (la horo: la (nuna) punkto en tempo) {*3} # horaro : anta~ue difinita plano pri: horoj de forveturo de trajnoj, a~utobusoj,...; horoj de servado, oficado,... (hor/ar/o) {X} # hordeo : greno, interalie uzata por fari bieron _(Hordeum vulgare)_ {9} # horizonto : la limo inter ^cielo kaj tero, vidata de malproksime {9} # horizontalo : linio paralela al la surfaco de senmova akvo {9} # horlo^go : * mezurilo de tempo; objekto, kiu montras la horon kaj la minutojn (per montriloj a~u per ciferoj) {*5} # hospitalo : malsanulejo, kuracejo {8} # hotelo : domo, kie voja^gantoj povas lo^gi (kontra~u pago) {7} # hufo : la piedo (ungo) de ^cevalo a~u azeno {8} # humana : homeca; akceptebla inter homoj {9} # humida : malseketa; vapor-enhava (aero) {8} # humila : malfiera; pensanta, ke aliaj homoj estas pli bonaj {7} # humoro : animstato [^goja, mal^goja, gaja, malgaja, kolera,...] {7} # hundo : * kvarpieda besto ^ce homoj _(Canis familiaris)_ (bojas: "boj-boj", "va~u-va~u" a~u "ef-ef") {*4} # # # -^h- # # ^haoso : tre granda malordo {X} # ^hemio : scienco pri la konsisto de materiaj substancoj kaj pri la ^san^goj en ilia interna (molekula) strukturo {8} # ^horo : kantistaro, kantantaro; grupo da homoj, kiuj samtempe, kune diras ion (en teatra^jo,...); (^hore: ^ciuj kune) {9} # # # # -i- # # -i : * [ago/stato] [verbo] (mi ^satas kanti; li volas salti; ^si povas na^gi; li kutimas pagi kontante; estas bone, atendi iom; sufi^ce dormi estas necese; bonvolu eniri; tempo por man^gi; loko por dormi;...) (biciklo: bicikli - mi biciklis al la urbo; kontenta: kontenti - mi tre kontentas pri tio; adia~u: adia~ui - li adia~uis min en la stacidomo; ^cirka~u: ^cirka~ui - ili tute ^cirka~uis min;...) {*0} # i.a. : inter aliaj; interalie {X} # ia : * de nedifinita (a~u ne menciata) speco; iuspeca {*1} # iafoje : en iuj specialaj (nun ne menciataj) okazoj (ia/foj/e) {9} # ial : * pro iu ka~uzo a~u motivo {*6} # iam : * en nedifinita (a~u ne menciata) tempo {*1} # -ido : * [infano; juna besto] (idoj: infanoj; posteuloj) (^cevalido, ^safido, re^gido,...) {*0} # ideo : * penso; io en kapo {*4} # idealo : perfekteco neniam atingebla; nobla celo {8} # identa : tute sen diferencoj; tute sama {8} # ie : * en nedifinita (a~u ne menciata) loko {*1} # iel : * en iu maniero, iumaniere; en iu grado, iugrade {*6} # ies : * de iu(j); apartenanta al iu(j) {*6} # -igi : * [fari -a, -o; ka~uzi ke io/iu -as] (je 100 gr., akvo bolas, sed homo boligas akvon) (grandigi, ruinigi, kunigi, ridigi, laborigi...); igi: fari, ka~uzi {*0} # ignori : la~uvole malatenti; la~uvole ne a~uskulti, ne rigardi {9} # -i^gi : * [ekesti -a, -o; kvaza~u sin -i; kvaza~u iu -as ^gin/lin/^sin] (sur horizontala ebeno, iu devas ruli pilkon, sed sur deklivo, pilko ruli^gas) (grandi^gi, ruini^gi, kuni^gi, pu^si^gi,...); i^gi: ekesti, fari^gi {*0} # -ilo : * [instrumento, rimedo] (la kutima, ^generale uzata ilo por ...-i) (tran^cilo, flugilo, pafilo, komunikilo,...) {*0} # ili : * tiuj homoj, bestoj, plantoj, objektoj, ideoj {*1} # ilustri : ornami per bildoj; aldoni bildojn al (skribita, presita) rakonto; klarigi iun rakonton per aldonaj rakontoj {8} # imagi : * vidi en siaj pensoj {*6} # imiti : * rigardi, kiel iu alia faras ion, kaj fari same; fari ion saman a~u similan {*6} # imperio : regno (^stato) kun multaj popoloj, kies estro (imperiestro) foje sub si havis re^gojn, regantajn pri partoj de la regno {8} # impeti : energie ^jeti sin anta~uen {9} # impliki : malebligi a~u malfaciligi la movojn de iu, ^cirka~uvolvante ^snurojn,...; malebligi a~u malfaciligi agadon per ^ciuspecaj komplika^joj {9} # imponi : (provi) ka~uzi admiron a~u respekton {X} # importi : enporti komerca^jojn en iun landon {8} # imposto : deviga pago de ^statano al la ^stato {8} # impreso : influo al la sensoj a~u al la koro; impresi: fari impreson {8} # impulso : ekpu^so; ekmovo; ekinstigo {9} # imuna : plene rezista (kontra~u malsano,...) {9} # -ino : * [virino; naski-pova individuo] (virino, patrino, estrino, ^cevalino,...) {*0} # inciti : eksciti ies koleron per mokoj, ataketoj,... {9} # -inda : * [estas bone, fari; oni prefere devus fari; merito] (leginda, vidinda, ridinda, puninda,...) {*0} # indiferenta : montranta neniun preferon; montranta neniun ka~uzon por prefero {8} # indigni : senti koleron pro malnobla, nejusta ago de iu alia {9} # indi^geno : homo, kies anta~uuloj jam anta~u multaj centoj (a~u miloj) da jaroj lo^gis en tiu sama regiono a~u lando {X} # indiki : doni la informo(j)n bezonata(j)n (por fari ion, trovi vojon,...) {9} # individuo : unu aparta el multaj similaj (besto a~u planto); unu homo, ne kiel ano de grupo {9} # indulgi : ne puni ion puneblan; ne tro kritike trakti iun, kiu malbone faris ion; ne tro forte reagi al io (malbona, erara) {9} # industrio : * farado de produktoj el krudaj materialoj {*6} # infano : * juna homo; ido de homo (a~u besto); filo a~u filino {*2} # infekti : transdoni ^germojn de malsano (per aero, akvo, de homo al homo,...) {9} # infero : (religio:) loko, kie lo^gas la diablo(j), kaj kien homoj postmorte estas sendataj kiel puno; loko, kie oni forte suferas {9} # influi : havi efikon sur pensoj kaj agoj de alia(j) homo(j) {8} # informi : * sciigi (pri io) {*6} # -ingo : * [io, en kion oni metas tion (parte), por teni ^gin] (kandelingo, lampingo, cigaredingo, piedingo,...) {*0} # in^geniero : homo (diplomito) kiu la~u sciencaj metodoj faras a~u estras te^hnikajn laborojn {8} # iniciati : kiel la unua fari ion a~u proponi ion {9} # injekti : en^sprucigi likvon a~u gason en ion; en^sprucigi medikamenton en la korpon {9} # inko : * kolora likvo, per kiu oni skribas {*5} # inklina : animmovata; kvaza~u de sia animo pu^sata al {8} # inkluziva : enhavanta en si (kiel parton de la tuto a~u kiel elementon de aro); inkluzive (de): enhavante anka~u; enkalkulante {X} # insekto : * besteto kun ses piedoj kaj (ofte) du paroj da flugiloj _(Insectae)_ [mu^so, kulo, papilio, formiko, abelo,...] {*5} # insidi : sekrete prepari trompon a~u malutilon {9} # insigno : rekonilo portata de homo (por montri membrecon, por montri sian rangon,...) {9} # insisti : da~ure, ripete kaj firme esprimi sian opinion (a~u peton) al aliaj {8} # inspekti : (ofice, oficiale, komisiite) kontroli la agadon de iu, la funkciadon de io {X} # inspektoro : (^cef)inspektisto {9} # inspiri : igi iun alian pensi pri io, plani ion, fari ion, senti ion,... {9} # instali : meti ion ien kaj fari ^cion, por ke ^gi bone funkciu {8} # instanco : a~utoritato (^stata, urba,...) kun ju^ga a~u decida povo (persono a~u organiza^jo) {9} # instigi : diri: "jes! faru tion!" {8} # instinkto : tio, pro kio oni povas fari aferojn sen lerno {7} # instrui : * lernigi; transdoni sciojn {*5} # instrukcio : preciza indiko (ordono), kiel fari certan laboron; instrukcii: doni instrukcio(j)n {X} # instrumento : fabrikita objekto speciale farita por certa uzo {8} # insulo : * peco da tero, ^cirka~u kiu ^ciuflanke estas akvo {*6} # insulti : ofendi per mal^gentilaj vortoj, per krudaj esprimoj {8} # -int- : * [fininta, post la ago] (man^ginta homo: kun man^ga^jo en sia stomako; falinta pluvo: akvo sur tero); (man^ginte (=post la man^gado), li lavis la telerojn); (^generale, -into = -inta homo) {*0} # intelekto : kapablo pensi, imagi kaj rimarki rilatojn inter aferoj {8} # inteligenta : kiu facile komprenas kaj vigle pensas {8} # intenci : * voli fari ion iam; voli fari ion kun iu celo; la~uvole fari ion {*5} # inter : * [a bc: b estas inter a kaj c]; [ash3djlmtuvp: cifero inter literoj]; (rilatoj inter A kaj B: rilatoj de A al B kaj de B al A) {*1} # interalie : inter aliaj aferoj (inter/ali/e) [ekzemplo] {X} # interesi : * veki scivolon (^cu en la afero estas ia utilo, profito, kono a~u scio (por iu)); interesi^gi: esti scivola (^cu la afero povas prezenti iel utilon,...); interesa: kio eble povas prezenti ian utilon, profiton, konon a~u scion (por iu); scivolo-veka {*3} # intereso : * eblo a~u deziro akiri utilon, profiton a~u konon el io; graveco (por iu) {*3} # interna : * estanta en io; ne ekstera {*4} # internacia : kiam temas pri rilatoj inter anoj de diversaj popoloj; kiam temas pri rilatoj inter ^statoj (inter/naci/a) {X} # interpelacii : fari publikan demandon al ministro en parlamento {9} # interpreti : doni signifon al io; klarigi al nekomprenantoj; bu^se traduki {9} # interrompi : provizore ^cesigi; diri ion, dum iu alia estas parolanta (inter/romp/i) {X} # intertempe : dum la tempo, kiu pasis inter la priparolataj okaza^joj, a~u inter la priparolata okaza^jo kaj nun (inter/temp/e) {X} # interveni : diri ion dum diskuto (inter aliaj homoj); (sen peto) agi anstata~u iu alia (^car tiu ne kapablas, por preventi akcidenton,...) (inter/ven/i) {X} # intervjui : pridemandi iun (por gazeto, radio, televido,...) pri ties spertoj, opinioj... {X} # intesto : parto de la nutrokanalo post la stomako, kie la pli granda parto de digestado okazas {9} # intima : tute persona, ne publika; en rilato tre amikeca, sen^gena, konfida {9} # inundi : subakvigi (kiam akvo de rivero a~u maro akcidente kovras teron) {9} # invalido : iu, kiu ne povas bone uzi siajn krurojn, brakojn, a~u alian korpoparton kaj tial ne povas (plene) labori {9} # inventi : elpensi ion novan {9} # inversa : turnita (dekstro, kie estis maldekstro; supro, kie estis malsupro; nigro, kie estis blanko kaj blanko, kie estis nigro; ne de A al B, sed de B al A;...) {X} # inviti : * peti iun veni ien (se li a~u ^si volas veni tien); peti iun fari ion (se li a~u ^si volas fari tion); peti sen devigo {*5} # io : * nedifinita (a~u ne menciata) afero {*1} # iom : * nedifinita (a~u ne menciata) kvanto; (ofte:) malgranda kvanto {*1} # iri : * movi sin de loko al loko per piedoj, flugiloj, na^giloj; funkcii per movo {*2} # irk. : internacia respondkupono (de la po^sto) {X} # ironio : diri ion kontra~uan al tio, kion oni volas esprimi, por ridigo a~u alia efekto {9} # -is : * [ago/stato: anta~u nun] [verbo] (mi ^jus vidis birdon; hiera~u mi estis en la urbo; anta~u kvar jaroj li forveturis;...) {*0} # -ismo : * [pens-aro; malsano] (imperiismo, oportunismo, alkoholismo,...) {*0} # -isto : * [profesiulo; scienculo; sportulo; ism-ano; ism-ulo]; iu, kiu ofte, da~ure a~u speciale okupi^gas pri io (vendanto vendas ion, vendisto vendas aferojn profesie; biciklanto biciklas, biciklisto biciklas sporte a~u profesie) (anka~u: imperiisto, oportunisto, alkoholisto) {*0} # -it- : * [finita, post la ago] (trinkita akvo: akvo en stomako; lavita vesto: pura); (fotografite (=post la fotografado), li estis scivola pri la rezulto); (^generale, -ito = -ita homo) {*0} # iu : * nedifinita (a~u ne menciata) individuo a~u ekzemplero; unu el multaj {*1} # izoli : tute apartigi de la ^cirka~ua^jo; malebligi kontakton a~u komunikadon kun aliaj {9} # # # # -j- # # -j : * du a~u pli [>=2] (altaj arboj; tiuj arboj estas altaj; mi vidas tiujn altajn arbojn; knaboj; stratoj; musoj; problemoj;...) {*0} # ja : * [oni scias]; "ne ne"; (li ja diris tion: oni scias, ke li diris tion (e^c se iuj diras, ke li ne diris tion)) {*1} # jako : * ekstera vesto, fermebla je la anta~ua flanko, kun manikoj, kovranta la supran parton de la korpo (de la ^sultroj ^gis la koksoj) {*6} # jam : * (ne poste, sed jam nun; ne tiam, sed jam pli frue) {*1} # januaro : * unua monato de la jaro, inter decembro kaj februaro (01) {*5} # jaro : * 365 a~u 366 tagoj, sunciklo {*2} # je : * (je la tria horo; je mia surprizo; teni iun je brako,...) {*1} # jen : * [montro] (jen li: vidu, tie li estas) {*1} # jes : * [konfirmo] (^Cu vi venos? Jes, mi venos.) {*1} # ju ... des : [proporcie] (ju pli multaj estas la man^gantoj, des malpli grandaj estas la porcioj; ju pli da homoj, des pli da plezuro; ju pli da infanoj, des pli da zorgoj) {8} # jubileo : (festo pro) dat-reveno (kun bela nombro da jaroj); jubilei: havi, festi jubileon {9} # jugo : ligna peco sur la kolo de besto por ligi junga^jon; ligna peco portata sur ^sultroj de homo por porti objektojn (je ^snuro pendantajn de ^giaj ekstrema^joj); jugi: jungi per jugo {9} # ju^gi : * diri a~u decidi, ^cu iu estas kulpa a~u ne; diri a~u decidi, ^cu iu/io estas bona a~u ne {*5} # juki : doni impreson al la ha~uto, kvaza~u multaj piketoj, pro kio oni sentas bezonon sin grati {9} # julio : * monato de la jaro inter junio kaj a~ugusto (07) {*5} # juna : * de malgranda a^go {*1} # jungi : ligi tirbeston (a~u traktoron) al ^caro a~u laborilo {9} # junio : * monato de la jaro inter majo kaj julio (06) {*5} # jupo : vesto, kiu (parte) kovras amba~u krurojn kune (de la talio ^gis la piedoj a~u ^gis la genuoj a~u malpli longa) {7} # juro : le^garo; ^ciuj devigaj reguloj kune {8} # justa : * faranta egale bone al ^ciuj homoj {*4} # juvelo : ornama^jo el multekosta materialo (oro, ar^gento, valora ^stono,...) {8} # # # # -^j- # # ^jaluza : sentanta doloran timon, perdi ion a~u iun (kaj pro tio ne ^satanta, ke iu alia interesi^gas pri tio a~u tiu) {8} # ^ja~udo : * tago de la semajno inter merkredo kaj vendredo {*5} # ^jeti : * per forto tra aero meti malproksimen {*3} # ^juri : alvoki iun a~u ion sanktan kiel atestanton pri la vereco de io; promesi ion tiel {8} # ^jurnalo : ^ciutaga gazeto; ^ciutaga (a~u pli ofta) raporto pri nova^joj; konto-folio a~u -libro pri ^ciutagaj en- kaj elspezoj {8} # ^jus : * anta~u mallonga tempo {*1} # # # # -k- # # # k.a. : kaj aliaj {X} # k.s. : kaj similaj; kaj simile {X} # k.t.p. : kaj tiel plu (diru: ko to po) [la ceteron mi ne bezonas mencii] {X} # kabano : simpla (ofte ligna) dometo {9} # kabineto : ^cambro por iu intelekta laboro; ^cambro por ekspozicii ion; (oficejo de ministro a~u) ministraro {8} # kablo : metala ^snur(eg)o; longa fasko da dratoj (a~u alia ^snureca a~u tubeca objekto) por transporti elektron a~u signalojn {X} # ka^co : ne tre densa man^ga^jo el faruno kaj lakto a~u akvo (kun a~u sen aldona^joj); man^ga^jo el dispremitaj fruktoj a~u legomoj (ofte longe kuiritaj); ne sukcesinta a~u malbone preparita man^ga^jo {9} # kadro : kvarangulo ^cirka~u io; io ^cirka~uanta; kadri: ^cirka~uigi per kadro {7} # kaduka : malfortiki^ginta (pro a^go a~u foruzi^go); balda~u disfalonta; balda~u mortonta {9} # kafo : * bruna a~u nigra trinka^jo, farita el muelitaj semoj de la kafarbo _(Coffea)_ {*5} # ka^go : kvaza~u skatolo el metalfadenoj, tigoj, stangoj metalaj a~u lignaj,... (ekzemple kiel lo^gejo a~u tenejo por bestoj a~u birdoj) {9} # kahelo : (rektangula) plato el bakita argilo {9} # kaj : * [a kaj b: a&b, a+b] {*1} # kajo : per muro (en akvo) fortigita strato apud rivero a~u kanalo, por povi en- kaj eliri ^sipojn; simila afero apud fervojo por povi en- kaj eliri trajnojn (vagonarojn) {8} # kajero : * kelkaj kunligitaj falditaj folioj da papero (aparta (skribkajero,...) a~u kiel parto de libro) {*6} # kajuto : ^cambreto sur ^sipo a~u en aviadilo {9} # kakao : (pulvorigitaj) semoj de kakao-arbo _(Theobroma)_; trinka^jo el tio {9} # kakto : karneca planto kun pikiloj _(Cactaceae)_ {9} # kalo : malmoli^ginta ha~uto {9} # kalcio : elemento _(Ca)_ (en kalko, kreto,...) {X} # kaldrono : granda metala poto por kuiri a~u boligi akvon {9} # kalendaro : folio a~u libreto kun mencio de tagoj, semajnoj kaj monatoj de unu jaro a~u de pluraj jaroj (kun a~u sen mencio pri okaza^joj) {8} # kale^so : (luksa) ^ceval^caro por transporti homojn {X} # kalko : kalcia oksido _(CaO)_, uzata ekzemple por blankigi murojn; kalki: blankigi per kalko; surmeti kalkon {X} # kalkano : la malanta~ua parto de homa piedo {8} # kalkanumo : la parto de ^suo ^cirka~u la kalkano (kalkan/um/o) {9} # kalkuli : * labori kun nombroj: 7+5=12 8x7=56 312/3=104; (kalkuli pri io/iu: firme fidi) {*4} # kalsono : subvesta pantalon(et)o {8} # kalumnii : misfamigi; malutili al ies honoro, rakontante mensogojn pri ties karaktero, fidindeco,... {9} # kamarado : amiko, kun kiu oni faras multajn aferojn kune {7} # kamelo : rema^canta mamulo kun unu a~u du ^giboj sur la dorso (unu ^gibo: dromedaro, du ^giboj: baktria kamelo) _(Camelus)_ {9} # kameno : * loko en ^cambro, kie povas esti fajro sen dan^gero {*6} # kamero : ^cambr(et)o sen fenestroj; parto de aparato, en kiun lumo ne povas penetri; aparato por foti a~u filmi {X} # kamiono : ^sar^g-a~utomobilo {8} # kampo : * tereno sen arbaro; (^cirka~ulimita) tero por kreskigo de plantoj; limoj, inter kiuj iu agas a~u inter kiuj efikas ago (kampo de esplorado; magneta kampo; kampo de influo) {*2} # kano : alta herbo kun fortikaj kavaj tigoj (^salmoj), ofte kreskanta ^ce akvo _(Arundo, Phragmites,...)_; ^gia tigo, uzata kiel bastono; suker-kano: simila planto _(Saccharum)_, el kiu oni prenas sukeron {X} # kanalo : de homoj fosita kvaza~u-rivero; tubaro tra kiu io iras; la vojo, la~u kiu iras komunikado-signaloj {9} # kandelo : lumilo el sebo (besta graso), stearino a~u vakso ^cirka~u me^co (bruligebla ^snuro) {8} # kandidato : iu, kiu anoncis, ke li volus esti elektita a~u konsiderata por certa funkcio a~u posteno; kandidati: esti kandidato; kandidatigi: proponi kiel kandidaton {9} # kanguruo : planto-man^ganta mamulo (po^s-besto a~u marsupiulo) en A~ustralio, kun grandaj fortaj malanta~uaj kruroj, kiu movas sin saltante - ^giaj idoj kreskas en ha~uto-po^so de la ino, en kiu trovi^gas la cicoj _(Macropus, Dendrolagus,...)_ {X} # kankro : dekpieda besto vivanta en akvo _(Astacus,...)_ {9} # kanono : pafilego {X} # kanti : * muzike paroli; kanto: vortoj kaj melodio, kiujn oni kantas {*3} # kanzono : kanto el egalaj partoj (strofoj) kun refreno (rekanta^jo), ofte ^serca {8} # kapo : * supra parto de homo; anta~ua parto de besto (kun cerbo, bu^so, okuloj, oreloj) {*2} # kapabla : * povanta bone fari ion; povanta bone fari multajn aferojn {*5} # kapitalo : tuto de mono, proviza^joj kaj iloj de unu persono a~u de unu (komerca a~u produkta) societo {8} # kapitano : ^sipestro; (armeo:) oficiro super le~utenanto, sub majoro, kompaniestro {X} # kapro : * kvarpieda besto kun kornoj kaj barbo _(Capra,...)_ {*6} # kaprica : subita, neanta~uvidebla, sen motiva volo {8} # kapti : * ekpreni, tiel, ke la kapta^jo a~u kaptito ne plu povas foriri; (figure: kapti la atenton, la signifon) {*4} # kapu^co : parto de mantelo, kiu kovras la kapon; ^stofa a~u leda tegmento de veturilo {X} # kara : * amika, amata {*4} # karafo : lar^ga botelo; vitra kru^co {9} # karaktero : ne-korpaj ecoj, kiuj estas malsamaj ^ce diversaj homoj; la ecoj de io {7} # karbo : * nigra a~u bruna a^jo, plejparte karbono _(C)_, bruligata por hejti {*6} # kardo : pikilhava planto _(Carduus, Cirsium,...)_ {X} # karesi : delikate, ame tu^si {8} # karno : molaj partoj de besto a~u homo (ne ha~uto, ne ostoj); frukt-karno: interno de frukto (ne ^selo, ne semoj) {9} # karnavalo : festo, dum kiu oni amuzi^gas amase {9} # karoto : man^gebla radiko (ru^ga, flava) _(Daucus carota)_ {7} # karpo : granda fi^so kun "barbo" _(Cyprinus carpio)_ {9} # karto : * foli(et)o el dika papero a~u kartono {*5} # kartono : dika kaj firma papero {9} # kaso : monkesto; monrimedoj, monhavo {8} # kasedo : = kaseto (kun son- a~u bild-bendo) {X} # kaserolo : kuirpoto kun tenilo {7} # kaseto : kesteto a~u ^sranketo precize adaptita al objekto(j) entenota(j) (instrumento, juveloj, man^giloj, filmbendo, sonbendo,...) {X} # kaskedo : ^capo kun anta~ua elstara^jo {9} # kastelo : fortikigita lo^gloko, domego {8} # ka^si : * meti ion ien, tiel, ke oni ne vidas ^gin; ne priparoli; ne sciigi; teni sekrete {*4} # ka^stano : frukto simila al nukso, po tri en pikilhava "frukto" de ka^stan-arbo _(Castanea)_; (anka~u, ne tute ^guste: (simila) frukto de ^cevalka^stano _(Aesculus)_) {9} # kato : * kvarpieda besto ^ce homoj _(Felis domesticus)_ (mia~uas: "mi-a~u") {*4} # katalogo : tabelo de objektoj ekspoziciataj a~u vendataj {9} # kataro : elfluo el nazo (pro malsano); "malvarmumo" {7} # katastrofo : subita, tre malfeli^ciga okaza^jo {X} # kategorio : grupo da iel samspecaj objektoj, homoj, ideoj,..., la~u iu ordigo {9} # kateno : fortika ^ceno por ligi malliberulon; kateni: ligi per kateno(j) {8} # ka~u^cuko : elasta materialo farita el suko de arbo _(Hevea, Ficus,..)_ {7} # ka~uzo : * tio, pro kio io okazas necese; ka~uzi: necese okazigi {*4} # kavo : malplena^jo; pli-malpli profunda trua^jo en tero {7} # kaverno : granda kavo subtera {9} # kazo : aparte priparolata a~u komparata okaza^jo a~u situacio; (gramatiko:) formo de substantivo,... la~u ^gia rolo en frazo (en Esperanto nur distingo inter "sen -n" kaj "kun -n"); (juro, scienco:) difinita speciale studinda okaza^jo {9} # ke : * (li diris, ke li faris; estas bone, ke li faros) {*1} # kejlo : trianguleca a~u konusa peco da ligno,... por teni fendon malferma, ^stopi truon, a~u por fiksi ion; kejli: meti kejlon; fiksi per kejlo {9} # kelo : * subtera parto (^cambro, provizejo) de domo {*6} # kelka : * iom da, malmulte da; kelkaj: 2, 3, 4 {*2} # kelnero : servisto, kiu alportas man^ga^jojn a~u trinka^jojn {7} # kemio : = ^hemio {X} # kerno : tio firma, kio estas en la mezo de io {9} # kesto : * ujo (ofte rektangula) el ligno a~u metalo {*6} # kia : * [kvalito? -a?]; kiuspeca? - (..., kia...: [<=> samspeca]) {*1} # kial : * [ka~uzo? bazo? motivo?] {*1} # kiam : * [tempo? cirkonstanco?] - (..., kiam...: [<=> samtempe]) {*1} # kie : * [loko?] - (..., kie...: [<=> samloke]) {*1} # kiel : * [maniero? grado?; simileco; ekzemplo; funkcio] - (..., kiel...: [<=> sammaniere; samfunkcie; samgrade; simile]) {*1} # kies : * [posedanto?]; de kiu(j)?; apartenanta al kiu(j)? - (..., kies...: [<=> aparteno] {*1} # kilogramo : * 1000 gramoj [mezuro por pezo] {*6} # kilometro : 1000 metroj [mezuro por longo] {8} # kino : domo, kie oni montras filmojn {8} # kio : * [-o?] - (..., kio...: [<=> la sama afero]) {*1} # kiom : * [kvanto?] - (..., kiom...: [<=> samkvante]) {*1} # kioma : [vicnombro?] ("kioma fojo?" - "la tria fojo"; "kioma horo?" - "la dekdua") (kiom/a) {9} # kirli : movi likvon tiel, ke ^gi rapide turni^gas {X} # kirurgo : kuracisto, kiu speciali^gas pri farado de operacioj {9} # kirurgio : la arto kuraci per operacioj (per tran^cado) {9} # kisi : * tu^si iun per la lipoj por esprimi amon a~u respekton {*6} # kitelo : vasta (labor)vesto el nedelikata ^stofo (de la ^sultroj ^gis la genuoj) {8} # kiu : * [individuo? homo? ekzemplero?; elekto] - (..., kiu...: [<=> la sama individuo, ekzemplero a~u elekta^jo]) {*1} # klara : * facile videbla, komprenebla; sen enmiksa^joj (akvo, vino); sennuba (^cielo) {*2} # klaso : * aro da lernantoj kune lernantaj la samajn aferojn (=lerneja klaso); aro da homoj kun similaj sociaj kondi^coj a~u kun similaj interesoj kaj kutimoj (=socia klaso); aro da homoj, bestoj, plantoj a~u a^joj, similaj la~u iu(j) eco(j) (la~u iu ordigo); klasi: aran^gi la~u klasoj a~u la~u alia ordo {*5} # klasika : (literaturo, arto:) verko malnova, sed ankora~u leginda, koninda; (farmaniero:) ne la~u plej moderna maniero, sed la~u malpli nova maniero bone elprovita {9} # klavo : plateto a~u butono kun risorto, kiun oni premas por funkciigi muzikinstrumenton (pianon,...), skribma^sinon, a~u alian aparaton {X} # klavaro : la kompleto de klavoj de unu muzikinstrumento, de unu skribma^sino,... (klav/ar/o) {X} # klera : kiu ne nur scias multe, sed povas bone priju^gi aferojn pro siaj scioj {7} # kliento : iu, kiu kutime por certaj servoj venas al la sama profesiulo (kliento de advokato, kuracisto); iu, kiu kutime certajn aferojn a^cetas de la sama vendisto (kliento de vendejo); servato; a^cetanto {8} # klimato : la meza vetero en iu loko dum multaj jaroj {9} # klini : * meti ion tiel, ke unu fino estu malpli alta ol alia fino; levi unu flankon kaj mallevi la alian flankon; fleksi; oblikvigi {*5} # klingo : tran^ca, akra rando; tiu parto de tran^cilo, glavo, fal^cilo,..., kiu tran^cas {7} # kliniko : speciali^ginta malsanulejo, kuracejo {9} # klopodi : fari ^cion por sukcesigi ion; maltrankvile zorgi pri io {9} # klubo : malgranda societo {9} # knabo : * juna viro {*3} # knedi : ^san^gi formon de pasteca substanco per ripeta premado {8} # koko : * (kort)birdo _(Gallus)_ (virkoko kokerikas: "ko-keri-ko", kokino klukas) (homoj man^gas la ovojn de kokinoj) {*5} # koketa : kiu agas kaj vestas sin por esti alloga (por iu aliseksa) {9} # kokoso : hara frukto kun ligneca ^selo, peza kaj granda, pli malpli globforma, en kiu estas blanka karno kaj kava^jo kun dol^ca suko (el la haroj oni faras matojn, el la karno prenas oleon,...) de kokoso-palmo _(Cocos nucifera)_ {9} # kokso : parto de la korpo, kie estas la supra artiko de la femuro {X} # kolo : * parto de la korpo, inter la kapo kaj la cetero de la korpo {*4} # kolbaso : man^ga^jo konsistanta el muelita viando (kun aldona^joj), en^sovita en besta intesto {X} # kolego : ^ciu, kiu havas la saman oficon a~u profesion, lernas en la sama lernejo,... {X} # kolegio : en iuj landoj: mezlernejo a~u parto de altlernejo; eklezia instanco {9} # kolekto : * multaj samaj a~u similaj a^joj kune metitaj; kolekti: kunigi en kolekton; kunvenigi; kolekti^gi: kuni^gi; kunveni {*4} # kolektiva : (laboro a~u poseda^jo) de pluraj homoj kune; (agado a~u sperto) ne de individua grupano, sed de la grupo {9} # koleri : * emocii^gi pro malkontento; emocie vidigi kaj a~udigi sian fortan malkontenton {*4} # kolizii : interfrapi^gi {9} # kolombo : birdo kun gor^go-po^so, el kiu ^gi nutras siajn idojn; (kolombo rukulas: "ru-ku ru-ku") _(Columba)_ {9} # kolono : vertikala cilindro el ligno, ^stono,... subtenanta a~u ornamanta konstrua^jon {8} # kolonelo : oficiro en armeo, sub generalo; regimentestro {9} # koloro : * [ru^ga, blua, verda, flava,...] {*3} # kolumo : parto de vesto ^cirka~u kolo (kol/um/o) {8} # kolumno : vertikala divida^jo en gazeto,... {9} # komo : la skribsigno "," {8} # komandi : havi (militan) ordonpovon; tiel ordoni {8} # kombi : * ordigi hararon per ilo kun multaj maldikaj dentoj (kombilo) {*6} # kombini : kunmeti plurajn apartajn aferojn por iu celo; fari ligon inter pluraj ideoj {9} # komedio : ridiga, amuza teatra^jo {9} # komenci : * fari la unuan parton; ekfari {*2} # komenti : diri a~u skribi sian opinion pri tio, kion iu diris, skribis a~u faris {X} # komerci : * a^ceti kaj vendi {*4} # komforta : * ne laciga; agrabla; tiel, ke oni sentas sin bone tie {*6} # komika : amuza, ridiga {8} # komisaro : speciala komisiito; (loka) policestro {9} # komisii : transdoni laboron, taskon al iu alia {8} # komisiono : ar(et)o da homoj, komisiita esplori demandon a~u plenumi taskon (kiu nur post fino de la esploro a~u laboro raportas al la komisiinto(j)) {8} # komitato : grupo da personoj, elektitaj por fari certajn organizajn taskojn; gvidantaro de asocio {7} # kompakta : densa kaj forte kunigita; tiel ke ^cio kune okupas malmulte da spaco kaj ne facile disi^gas {X} # kompanio : komerca a~u industria societo; ties entrepreno; akompanado; akompanantaro; armea grupo el pluraj plotonoj, divida^jo de bataliono {9} # kompari : * rigardi du a~u plurajn aferojn por vidi la diferencojn {*6} # kompati : * kunsenti malfeli^con, kiam iu alia estas malfeli^ca {*5} # kompensi : doni ion por anstata~ui perdon; doni a~u okazigi ion plezuran, ^car okazis malplezura^joj; pagi (anka~u ne per mono) pro ies penoj {9} # kompetenta : povanta bone fari sian laboron, havante la necesajn sciojn, konojn kaj spertojn {9} # komplemento : (gramatiko:) ^cio en propozicio, krom subjekto kaj predikato {9} # kompleta : ^ciuparta; ne mankas parto {8} # komplezi : fari ion por pla^ci al iu {8} # kompliki : (plie) malfaciligi, per aldono de pliaj elementoj al iu (jam malfacila) afero; malsimpligi {9} # komplimento : malgranda la~udo (pro ^gentileco) direktata al la la~udato; komplimenti: diri a~u skribi al iu: "vi bone faris", "vi bele aspektas",... {X} # komponi : harmonie kunmeti (muzikon,...); kunmeti el diversaj materialoj a~u (^hemiaj) elementoj {9} # komposti : prepari tekston literon post litero por povi presi ^gin {X} # kompreni : * havi ^gustan ideon pri la signifo {*2} # kompromiti : endan^gerigi ies honoron {9} # komputi : nombri kvanto-unuojn la~u mezurado dum fluo (kaj kalkuli prezon) (akvo-, gas-, benzin-komputilo); kalkuli la~u instrukcioj kaj kriterioj ne nur matematikaj (ekzemple: anka~u la~u tarifoj kaj kontrakt-kondi^coj) (komputi salajron, kostojn); per elektronika aparato (komputilo) plenumi taskojn la~u ((parte) anta~ue fiksitaj, programitaj) matematikaj kaj ne-matematikaj instrukcioj kaj kriterioj {X} # komuna : * de kelkaj homoj (a~u bestoj a~u a^joj) kune {*4} # komuniki : sciigi; konigi; transdoni (mesa^gon, fajron, malsanon); komuniki^gi: sciigi, paroli,... unu al la alia {7} # komunumo : grupo da homoj kune vivantaj kaj kun komunaj interesoj, sentantaj sin kunaj; administra distrikto (ofte kun unu urbo a~u kun kelkaj vila^goj) (komun/um/o) {9} # koni : * scii, ke oni jam vidis, a~udis a~u legis ion; scii, ke oni jam vidis a~u renkontis iun; memori la signifon a~u enhavon de io {*2} # koncentri : direkti al centra punkto (sian atenton, siajn penojn,...); (fiziko:) plidensigi solva^jon {9} # koncepto : ^generala abstrakta ideo; koncepti: formi (al si) koncepton; ekhavi komencan ideon pri io {9} # koncerni : speciale rilati al; havi gravecon por {7} # koncerto : muzika prezento; koncerti: muziki anta~u publiko {8} # kondamni : ju^ge deklari, ke iu estas kulpa, kaj difini la punon {8} # kondi^co : * io, kio devas esti farita anta~u ol io alia povas esti farata; cirkonstanco influanta al agado; kondi^ci: prezenti kondi^con; postuli (en kontrakto) {*6} # konduki : * montri vojon kunirante; kunirigi; veturigi {*4} # konduti : * agi la~u iu maniero; esti amika a~u ne; helpi homojn a~u ne;... {*6} # konekti : kunigi tiel, ke elektro povas traflui (tiel, ke ekestas cirkvito) {X} # konferenco : kunveno de (invititaj) fakuloj kaj spertuloj por interkonsili^gi pri grava demando a~u afero {8} # konfesi : * diri, ke oni faris ion malbonan, kiam iu demandas pri tio {*6} # konfidi : esti certa pri la honesteco, kompetenteco, valoro de iu/io; transdoni taskon al iu, estante certa, ke tiu bone plenumos ^gin {8} # konfidenco : informo, kiu restu sekreta {9} # konfirmi : (plie) certigi, ke io estas vera; anka~u diri, ke estas tiel {8} # konfiti : prepari fruktojn en densa sukersiropo; sukerigi {8} # konforma : ^gusta la~u certaj deziroj, postuloj; plenumanta la kondi^cojn; (pri kopio:) sama kiel la originalo {X} # konfuzi : malordigi; malcertigi; malebligi distingadon; pensi, ke A estas B kaj ke B estas A {8} # kongreso : granda kunveno por iu celo a~u de iu asocio; kongresi: kunveni en kongreso; partopreni en kongreso {7} # konjekti : eldiri ion, nur sur bazo de supozoj {8} # konko : kalka tega^jo de molusko {X} # konkludi : per rezono konstati sekvon el faktoj a~u argumentoj {8} # konkordo : kora (emocia, morala) akordo inter pluraj homoj; sameco de sentoj, opinioj,...; konkordi: esti en konkordo {9} # konkreta : malabstrakta; tio, kio estas sensebla (tu^sebla, a~udebla, videbla, flarebla, gustumebla...), ne nur estanta en pensoj {X} # konkuri : provi ekhavi pli bonan rezulton ol alia {8} # konkurso : provo eltrovi, kiu estas plej kapabla a~u plej lerta (sporto, poezio,...); konkursi: partopreni en konkurso {9} # konscii : * scii mem pri siaj pensoj kaj agoj; bone scii, kia estas la situacio kaj kio estas la sekvoj de agoj {*6} # konscienco : konscio pri bono kaj malbono, pri tio, kion oni devas fari kaj tio, kion oni devus ne fari {8} # konsekvenco : tio, kio neeviteble sekvas al io {9} # konsenti : * diri: "jes, tiel estas" a~u "jes, tiel okazu"; havi la samajn pensojn a~u la saman preferon {*4} # konservi : * teni ion tiel, ke ^gi anka~u poste estu, kiel ^gi nun estas, ke ^gi ne malboni^gu, ke ^gi ne difekti^gu, ke ^gi ne perdi^gu {*5} # konsideri : en pensoj esplori ^ciujn flankojn de; atenti {7} # konsili : * diri: "pli bone faru tiel..." {*3} # konsisti : * esti kunmetita (el kiuj partoj, eroj, kiu materialo) {*6} # konsoli : (provi) malpliigi la mal^gojon de iu {7} # konsonanto : parolsono, kiu ne mem povas formi silabon; litero, kiu indikas tian sonon [b c ^c d f g ^g...] {X} # konstanta : * ne^san^gi^ganta; da~ure sama {*6} # konstati : rimarki, ke io estas fakto {7} # konsterni : (subite) mirigi iun, tiel, ke tiu (preska~u) ne plu povas paroli a~u agi {X} # konstitucio : baza le^go de demokratia ^stato {9} # konstrui : * kunmeti el diversaj materialoj, ekzemple domon, ponton,... {*3} # konsulo : persono, kiu en iu urbo a~u regiono en alia lando protektas la interesojn de siaj samlandanoj; persono, kiu en iu lando, regiono a~u urbo servas al siaj samasocianoj {9} # konsulti : demandi (fakulon) a~u rigardi (fakan libron) por ekscii ion pri io {X} # konsumi : iom post iom tute detrui, neniigi; iom post iom foruzi (por nutri sin a~u por alia celo) {9} # konto : skriba kalkulo pri ^suldoj kaj havoj de aparta persono a~u pri aparta kosto-speco (en banko, vendejo,...) {X} # kontakto : kiam du objektoj tu^sas unu la alian; kiam du personoj havas interrilaton; kontakti: havi kontakton; kontaktilo: aparato por fari elektran cirkviton per kontakto inter metalpecoj {X} # kontanta : tuja (pago) per monbiletoj kaj moneroj {9} # kontenta : * pensanta, ke ^cio estas bona, ke ^cio okazis bone, ke oni havas ^cion, kion oni bezonas {*4} # kontesti : en diskuto malakcepti aserton; esprimi sin kontra~u iu opinio a~u situacio {9} # kontinento : divida^jo de Tero, disigita per oceano de alia kontinento [Afriko, Ameriko, A~ustralio, Azio, E~uropo] {X} # kontrakti : fari oficialan (skriban) interkonsenton, kiu devigas amba~u kontraktantojn {8} # kontrasto : klare rimarkebla malsameco (kiam oni vidas tion apud ^ci tio); kontrasti: klare distingi^gi de alia objekto {X} # kontra~u : * [---> <---]; [kun mala (inversa) direkti^go, opinio, volo, intenco, celo]; ne por (propono); ne la~u (regulo); [kun la anta~uo (fronto, viza^go, fasado) direktita al la anta~uo de la alia] (sidi kontra~u iu ^ce la sama tablo; la kontra~ua flanko de la strato; kontra~uaj pa^goj de libro); [inversa direkto] (na^gi kontra~u la fluo); [(provo pri) ^cesigo, haltigo, malebligo] (kuracilo kontra~u malsano; digo kontra~u inundo; batali kontra~u atakanto); [movo, kiun io ^cesigas] (akcidente veturi kontra~u arbon; ^jeti pilkon kontra~u muron); [inter^san^go] (^san^gi dolarojn kontra~u e~uroj; man^gi kontra~u pago); kontra~ui: esti kontra~u, agi kontra~u {*1} # kontribui : fari sian parton de komuna laboro; pagi sian parton de la kostoj de io komune utila {X} # kontroli : esplori, ^cu io estas tia, kia ^gi devas esti {8} # konuso : objekto havanta je unu ekstremo cirklan surfacon kaj je la alia ekstremo pinton {X} # konvalo : florplanto kun ledecaj folioj kaj pluraj bonodoraj floretoj je unu flanko de tigo _(Convallaria)_ {9} # konvena : * tio, kio ^generale pla^cas al aliaj homoj en certa situacio {*6} # konversacii : (agrable) interparoli (ne por diskuti, ne por veni al konkludo) {9} # konvinki : per pruvoj kaj argumentoj akceptigi ideon {8} # kopio : dua (identa) ekzemplero de io; kopii: fari kopion {8} # koro : * parto de korpo, kiu movas sangon; figure: fonto de sentoj {*2} # korbo : * ujo (portebla) el plektitaj bran^coj, tigoj, rubandoj, metalfadenoj {*5} # kordo : fadeno el bestaj intestoj a~u alia materialo (sur muzikinstrumento), kiun oni vibrigas por sonigi ^gin {8} # korekti : ^gustigi; forigi erarojn {9} # korespondi : * pri homoj: inter^san^gi leterojn; pri veturiloj: veturi je tiaj tempoj, ke eblas inter^san^go (de trajno al trajno, de buso al tramo,...); esti en regula rilato {*6} # koridoro : parto de domo, per kiu oni atingas plurajn ^cambrojn; irejo inter ^cambr(et)oj; indikita, dislimita irejo, veturejo (koridoro por ^sar^ga~utoj, aerkoridoro por aviadiloj,...) {9} # korko : materialo el la ^selo de korko-kverko _(Quercus suber)_; ^stopilo, el tiu materialo, por botelo {8} # korno : * pinta elstara^jo sur la kapo de iuj bestoj; muzikilo farita el tio; simila muzikilo {*6} # korniko : griza korvo _(Corvus corone cornix)_ a~u nigra korvo _(Corvus corone corone)_ {9} # korpo : * la materia, fizika parto de homo a~u besto (kun la kapo a~u sen la kapo); la ^cefa parto de a^jo; tuta a^jo; (fiziko:) ^cia kuna^jo materia, kiu havas proprajn dimensiojn, pezon,... {*4} # korto : * terpeco inter a~u apud domoj; ne-kampa parto de bieno, biendom(ar)o; (kortego: domo de re^go, kun funkciuloj) {*3} # kortumo : ju^gejo, ju^gistaro, tribunalo (kort/um/o) {X} # korupti : per mono, donacoj, promesoj,... akiri ies favoron; suba^ceti {X} # korvo : nigra a~u griza-nigra birdo (grakas: "grak!") _(Corvus)_ {9} # kosmo : ^cio ekster Tero {9} # kosti : * kiom da mono necesas por fari a~u ekhavi (a^ceti, produkti, venigi) ion; kiom da penoj necesas por atingi ion {*3} # kostumo : vesto-kompleto speciala por iu grupo, ofico a~u okazo; kompleto de vestoj kune akordi^gantaj (jaketo - ve^sto - pantalono; jaketo - bluzo - jupo;...) {9} # koto : miksa^jo el tero kaj akvo {8} # kotizo : mono, kiun oni (regule) pagas al klubo a~u asocio por esti membro; pago por partopreni en io; kotizi: pagi kotizon {X} # kotono : la haroj kiuj kovras la semojn de koton-arbusto _(Gossypium)_, el kiuj oni teksas ^stofon {7} # koverto : * rektangula saketo el papero, en kiun oni metas leteron por povi sendi ^gin {*5} # kovri : * igi nevidebla, surmetante ion {*4} # kra^ci : rapide el^jeti salivon el la bu^so {9} # krado : aro da lignaj a~u feraj stangoj a~u tuboj, fortike interligitaj (kiel barilo; por surmeti ion; kiel firma^jo por fiksi diversajn partojn;...) {8} # krajono : * skribilo el ligno kun kerno el grafito (=karbono _(C)_) (nigra) a~u el kolora substanco {*5} # krampo : fiksilo en formo de "["; skribsigno "(" (ronda krampo), "[" (rekta krampo), "{" (kurba a~u onda krampo) a~u "<" (pinta krampo); krampi: fiksi per krampo {X} # krano : aparato je fino de tubo, kun turnebla fermilo, por la~u elekto ellasi a~u ne ellasi akvon a~u alian likvon a~u gason {8} # kranio : la ostoj de la kapo, ^sirmantaj la cerbon {9} # kravato : * mallar^ga tuko, kiun iuj (viroj) ligas ^cirka~u la kolon {*6} # krei : * fari ion el nenio; fari ion, kio anta~ue ne ekzistis {*5} # kredi : * pensi, ke io estas vera, ne havante pruvon {*2} # kredito : en la konto ^ce komercisto a~u banko: ^suldo (pagota mono) por la komercisto a~u banko; (se kliento havas krediton ^ce komercisto a~u banko, por la kliento tio do estas bonhavo); krediti: enskribi kredite {9} # kremo : la grasa parto de lakto, kiu levi^gas, kiam lakto estas senmova {7} # krepusko : mateni^go; vesperi^go; duonlumo {8} # kreski : * pligrandi^gi {*3} # kresto : karneca (ru^ga) elkreska^jo sur la kapo de virkoko,...; plumtufo sur la kapo de iuj birdoj; supra elstara linio de io {9} # kreto : kalk^stono facile pulvorigebla _(CaCO3)_; stangeto el tiu a~u simila substanco por skribi sur malhela surfaco (nigra tabulo en lernejo,...) {8} # krevi : subite rompi^gi, fendi^gi {7} # krii : * tre forte, tre la~ute diri {*3} # kribri : apartigi pli dikajn kaj malpli dikajn erojn per aparato kun truoj (kribrilo) {X} # krimo : * (tre) puninda ago [^stelo, murdo,...]; krimi: fari krimon {*6} # kripla : kun parto de la korpo (kruro, brako,...) ne bone funkcianta a~u mankanta {8} # kristalo : ^hemia substanco en formo de regulaj multfacaj eroj; tre pura, plene travidebla vitro (foje kun iom da plumbo), pli brila ol normala vitro {9} # kriterio : principo a~u fakto, la~u kiu oni decidas aferon {X} # kritiki : diri, ke iu faras ion malbone; ekzameni la bonajn kaj malbonajn ecojn de libro, teatra^jo,... (kaj skribi pri tio) {8} # krizo : grava dan^gera periodo; subita ^san^gi^go de cirkonstancoj {8} # kro^ci : alligi per hoko(j); ekkapti {7} # krokodilo : granda kvarpieda rampulo vivanta en riveroj _(Crocodilus)_ {9} # krom : * [aparta mencio] ne nur ... sed anka~u aliaj (krom pano, ni man^gas (anka~u) rizon); ^ciuj aliaj, sed ne ... (krom rizo, ^ciuj grenoj kreskas sur seka tero); krome: aldone, plie {*1} # krono : ornama kapvesto de reganto; ringo-forma plekta^jo el floroj, folioj,...; kroni (iun): meti kronon sur kapon; fari iun re^go {8} # kruco : * signo, figuro a~u objekto en formo de "+" a~u "x"; la loko, kie du linioj, vojoj, fadenoj,... faras tian figuron; kruci: meti du objektojn tiel, ke ili formas krucon; bredi idon de diversrasaj bestoj a~u plantoj; krucumi: ekzekuti kondamniton, pendigante lin sur kruco {*5} # kru^co : ujo por likvoj, kun lar^ga "ventro", tenilo kaj ver^silo {8} # kruda : neprilaborita, nepreparita; maldelikata; malpreciza {7} # kruela : turmentema, ^satanta suferigi {8} # kruro : * tiu parto de la korpo, per kiu homo a~u besto iras; malsupra membro (inter genuo kaj piedo a~u inter kokso kaj piedo) {*5} # krusto : malmola supra^jo (man^go: pro varmo; vundo: pro seki^go de sango) {8} # kruta : tre dekliva {8} # kubo : objekto kun ses egalaj, kvadrataj flankoj; (kuba metro = amplekso a~u enhavo egala al tiu de kubo de 1m je 1m je 1m; unu kuba centimetro estas unu mililitro) {9} # kubuto : la artiko por fleksi la brakon {8} # kudri : kunligi per fadeno; fari vestojn per kudrado {7} # kuglo : ronda peco da malmola metalo, kiun elpafas pafilo {8} # kuiri : * fari man^gon (en bolanta akvo) {*4} # kuko : * baka^jo el faruno, lakto, (ovoj, sukero,...) {*5} # kukolo : birdo, kiu metas siajn ovojn en nestojn de aliaj birdoj _(Cuculus)_ {8} # kukumo : pli-malpli cilindroforma, akvoplena (ne matura) frukto de grimpplanto _(Cucumis sativus)_, man^gata kiel legomo {9} # kukurbo : diversformaj, ofte grandaj, fruktoj de grimpplanto _(Cucurbita)_, uzataj kiel legomo kiam nematuraj, kiel ornama^jo kiam maturaj {9} # kulo : malgranda insekto, kiu su^cas sangon kaj kies piko ka~uzas jukadon _(Culex)_ {X} # kulero : * man^gilo a~u ^cerpilo (iom) kuvo-forma {*5} # kulpa : * kiu faris ion malbonan {*5} # kulto : ekstera formo (ceremonioj) de religio; kvaza~ureligia adorado; kulti (ion/iun): adori per kulto {9} # kultivi : kulturi {X} # kulturi : * prilabori teron por bone kreskigi utilajn plantojn {*6} # kulturo : * ^cio, kio ne estas naturo; kiel homoj rilatas al sia ^cirka~ua^jo kaj ^san^gas ^gin: prilaborado de tero, kreskigo de plantoj, bredado de bestoj; organizado de kaj vivado en socio, kun normoj kaj kutimoj kaj la lingvoj uzataj; konstruado, metioj kaj industrio kaj la iloj uzataj; plibeligo de la ^cirka~ua^jo per bel-arto, teatra^joj, literaturo, konstru-arto... {*6} # kun : * [akompano, helpo] (li promenis kun sia amiko; mi faris tion kun li); ne sen (teo kun sukero); (kune: ne aparte; ne dise) {*1} # kuniklo : mambesto simila al leporo, sed malpli granda kaj kun malpli longaj oreloj _(Lepus cuniculus)_ {9} # kunsido : kiam grupo da homoj (estraro, komisiono,...) sidas kune por diskuti ion, decidi pri io,... (kun/sid/o) {X} # kunveno : kiam homoj estas kune por priparoli ion, rigardi ion, a~uskulti ion,... (kun/ven/o) {X} # kupono : detran^cita parto (de akcio, obligacio, bileto,...), kiu kiel tia donas rajton pri io {9} # kupro : ru^geflava metalo _(Cu)_ {8} # kuri : * tre rapide iri {*3} # kuraci : * (provi) sanigi {*5} # kura^ga : * ne timanta; sentanta sin tre forta por fari ion {*3} # kurbo : nerekta parto ("I" estas rekta, "C" kaj "S" estas kurbaj) {7} # kurento : fluo de elektro {9} # kurioza : scivolemiga pro nekutimeco a~u malofteco {7} # kurso : vico da lecionoj {7} # kursiva : oblikva, foje iom pli simila al manskribo (pri literoj) {X} # kurteno : tuko anta~u fenestro (^sovebla) {8} # kurzo : prezo ne firma, sed dependa de a^cetemo kaj vendemo {X} # kuseno : sako el ^stofo a~u ledo, plenigita per mola^joj, sur kiu oni apogas sian kapon a~u korpon, en a~u ekster lito {9} # ku^si : * esti en horizontala pozicio (ne stari, ne sidi, ne pendi, ne iri); trovi^gi senmove {*4} # kutimo : * tio, kion oni faris, faras kaj faros same; kutima: la~u kutimo; en plej multaj okazoj {*4} # kuvo : * ujo sufi^ce profunda kaj vasta {*6} # kuzo : * filo de frat(in)o de patr(in)o {*5} # kvadrato : kvarangulo kun same longaj flankoj kaj ortaj anguloj ("rektaj", de 90 gradoj); (kvadrata metro = surfaco egala al la surfaco de kvadrato de 1m je 1m) {7} # kvalito : eco; kiomo de (mal)boneco; tio, kio estas speciale bona en io; tio, kio estas speciala en io {7} # kvankam : * [tiel estas, sed tamen...] (kvankam forte pluvis, ni (tamen) iris eksteren) {*1} # kvanto : tiom, kiom estas (tiom da ekzempleroj, tiom da gramoj da..., tiom da litroj da..., tiom da metroj da...) {7} # kvar : * 4 {*1} # kvartalo : parto de urbo {8} # kvaza~u : * ne vere tio/tiu, sed tute simile al tio/tiu; ne vere tia, sed tute simila; ne vere tiel, sed tute simile {*1} # kvereli : brue disputi {X} # kverko : arbo (kun glataj ovoformaj fruktetoj (glanoj) kun "^capeto") _(Quercus)_ {8} # kvieta : * tute trankvila, paceca {*6} # kvin : * 5 {*1} # # # # -l- # # la : * [konata, evidenta, jam menciita] {*1} # labori : * faradi (por produkti ion, atingi ion, plenumi taskon,...) {*2} # laboratorio : laborejo por (sciencaj, ^hemiaj,...) esploroj, eksperimentoj,... {9} # laca : * sen forto post laboro; ripozema; dormema {*4} # lacerto : ^generale ne tre granda rampulo (skvamulo) kun longa vosto, rapide kuranta _(Sauria: Lacerta,...)_ {9} # la^co : ^snuro por fermi ^suon,...; la^ci: fermi per la^co(j) {9} # lado : maldika metalplato, uzata interalie por fari skatolojn por konservi nutra^jojn {9} # lago : * sufi^ce granda akvo(-loko), ^cirka~u kiu ^ciuflanke estas tero {*5} # laiko : homo, kiu ne estas pastro a~u mona^ho; homo, kiu ne estas specialisto {X} # lako : fortika, brila farbo; laki: farbi per lako {9} # lakto : * likvo el mamo de homo a~u besto (ekzemple: bovino), kiun trinkas tre juna ido {*4} # lama : ne povanta iri bone; kun malbone a~u tute ne funkciantaj muskoloj {7} # lameno : mallar^ga, tre maldika (metala) plato {8} # lampo : * ilo por lumi {*6} # lano : la molaj haroj de ^safo, uzataj por fari vestojn {7} # lando : * tero, kie lo^gas homoj kune, kun unu registaro (eksterlando: aliaj landoj ol la propra) ("lando" estas ^generale uzata vorto, "^stato" estas politika termino) {*2} # lango : * movebla korpoparto en la bu^so {*5} # lanterno : skatolo kun fenestroj, por ^sirmi kandelon a~u alian lumilon kontra~u vento {9} # lanugo : tre delikataj, malpezaj plumoj sub la eksteraj plumoj de birdo; molaj haroj sur homa vango,... {X} # lapo : alkro^ci^gema "frukto" de fortika herbo _(Arctium)_; fermilo konsistanta el du rubandoj (kudritaj sur vestopartoj), el kiuj unu estas plene kovrita de hoketoj, kiel tiu "frukto" {9} # lardo : porka graso (kun tavoloj da karno a~u ne) {9} # lar^ga : * (kun granda) mezuro alie ol la~u longo a~u alto; kun sufi^ce da spaco {*4} # larmo : guto de akvo, kiu fluas el la okuloj, kiam iu ploras {7} # larvo : formo de insekto, tiel, kiel ^gi eliras el ovo (rampanta, ne fluganta a~u kuranta) {9} # lasi : * ne ^san^gi; ne forpreni; restigi; ne ^geni; ne malhelpi; ne malpermesi {*3} # lasta : * neniu a~u nenio estas post tiu; mal-unua {*2} # latitudo : kiom norde a~u sude {9} # latuno : kombina^jo de kupro kaj zinko, "flava kupro" {9} # la~u : * sekvante (iri la~u vojo; fari ion la~u la reguloj); la~u li,...: li diris, ke...; li pensas, ke... {*1} # la~ubo : volbo farita el foliaro (de arboj) en ^gardeno {9} # la~udi : diri: "tiu estas la plej bona", "tio estas belega" {7} # la~uta : forte sonanta {7} # lavi : * purigi per akvo (kaj sapo) {*4} # leciono : * parto de instruado; pli-malpli horo da instruado {*6} # ledo : prilaborita ha~uto de besto {7} # legi : * vidi kaj kompreni vortojn {*2} # legitimi : atesti, ke iu/io estas tiu/tio; atesti, ke io estas la~u la le^goj (legitimilo: dokumento, ofte kun foto, por atesti tion) {X} # legomo : * planto man^gata de homoj (ne frukto, ne spic-herbo) {*6} # le^go : * aro da reguloj, validaj por ^ciuj homoj en iu lando {*5} # leki : forpreni (likvon) de io per la lango {8} # lekcio : instrua prelego en alta lernejo; lekcii: instrue prelegi {9} # leono : granda mambesto parenca al kato, kun egalkolora, flavebruna ha~uto _(Felis, Panthera leo)_ {7} # leporo : ne tre granda mambesto kun longaj oreloj _(Lepus)_ {7} # lerni : * enmeti ion novan en sian kapon; legi kaj ekzerci por ekscii ion novan {*2} # lerta : * kiu povas facile kaj rapide fari ion {*5} # lesivo : akvo kun sapo a~u alia lavilo {9} # letero : * frazoj sur papero por sendi al iu {*3} # le~utenanto : armea oficiro malsupera al kapitano; plotonestro {9} # levi : * suprenigi; preni de tero kaj teni super tero {*2} # li : * tiu viro; tiu knabo {*1} # libera : * neligita; memdecida; kiu povas foriri, se li, ^si a~u ^gi volas foriri; kiu povas fari, kion li a~u ^si volas {*2} # libro : * frazoj sur papero: multaj pa^goj kune {*3} # liceo : diverslande diversspeca mezlernejo {9} # licenco : ^stata permeso por fari ion, vendi ion,..., kion la~ule^ge nur ^stato rajtas; escepta permeso; escepta malobeo al gramatika regulo {9} # lifto : aparato por levi homojn a~u a^jojn (al alia eta^go) {8} # ligi : * igi kunaj; fiksi per ^snuro {*4} # ligo : * kuneco; kuna^jo; tio, kio kunigas {*4} # ligno : * materialo el arbo {*4} # liki : (pri ujo:) tralasi likvon (gute) a~u gason (iom post iom); liko: tru(et)o a~u alie difektita loko, tra kiu eliras likvo a~u gaso {X} # likva : povanta flui kiel akvo; ne gasa, ne solida (akvo inter 0 gr.C kaj 100 gr.C estas likva) {9} # lilio : bulbo-herbo kun grandaj, trinombraj floroj kun okulfrapaj stamenoj _(Lilium)_ {9} # limo : * kie unu afero fini^gas kaj alia komenci^gas; kie unu lando fini^gas kaj alia lando komenci^gas; limi: esti la limo inter du aferoj; trovi^gi tuj apud la limo; limigi: fiksi limon; haltigi plivasti^gon {*5} # limako : surtera molusko, malrapide rampanta _(Gastropoda: Limax,...)_ {9} # lino : herbo kun vertikalaj tigoj, multaj malgrandaj folioj kaj kvinnombraj floroj _(Linum)_, kulturata por oleo (el ^giaj semoj) a~u por fibroj (el ^giaj tigoj), el kiuj oni teksas lina^jojn (tukoj, vestoj,...) {9} # lingvo : * ^cio, kion homoj diras (malsama en malsamaj lokoj); skriba^joj kaj paroloj, per kiuj homoj komprenas unu la alian {*3} # linio : * seninterrompa ligo inter du punktoj (en "B" estas unu rekta linio kaj du kurbaj linioj; "O" estas unu kurba linio); _____________; unu vortovico en libro; regula servo de a~utobuso, tramo, trajno a~u ^sipo inter du lokoj {*4} # lipo : * ekstera parto de bu^so {*6} # listo : nomoj de personoj a~u a^joj, skribitaj unu sub la alia la~u iu ordo; listigi: meti en liston; prezenti kiel liston {8} # lito : * meblo por ku^si (kaj dormi) {*3} # litero : * [a b c ^c d ... u ~u v z] {*6} # literaturo : bel-artaj skriba^joj {8} # literumi : nomi unu post la alia la literojn de vorto (liter/um/i) (literumo: kiel oni skribas vorton; ortografio) {X} # litro : 1000 mililitroj [mezuro por enhavo] (unu litro da akvo pezas unu kilogramon) {7} # liveri : havigi a^cetitan objekton al la a^cetinto; alporti mendita^jon, po^sta^jon,... {9} # lo! : [voko: a~udu!, vidu!] (ha lo!: voko tra telefono) {X} # logi : altiri al si, venigi al si, proponante ion pla^can a~u deziratan {7} # logiko : (scienco pri) la le^goj de la pensado; konsekvenca rezonado a~u argumentado {9} # lo^gi : * da~ure restadi (en domo, urbo, lando) {*2} # lojala : fidela al sia estro, reganto, amiko,... {9} # loko : * tie, kie io/iu estas; spaco por io; urbo a~u vila^go; loki (ion ie): meti en lokon; loka: en/pri/... (unu) certa loko {*2} # lokomotivo : ma^sino sur radoj por tiri vagonojn (de fervojo) {9} # longa : * (kun granda) mezuro en unu direkto (de anta~uo ^gis malanta~uo, de komenco ^gis fino) (anka~u pri tempo) {*2} # longitudo : kiom oriente a~u okcidente {9} # loto : objekto, kiun oni ^jetas por decidi ion la~u ^gia pozicio; objekto, kiun oni elektas a~u a^cetas por ricevi ion (a~u ne) la~u indiko (numero) sur ^gi; tio, kion oni akiras tiel {9} # lotumi : decidi ion, disdoni ion per lotoj (lot/um/i) {X} # lotuso : herbo kun tripartaj folioj, kies fruktoj estas relative longaj gu^soj _(Lotus)_; iu akvo-lilio _(Nymphea lotus)_ bildigita en antikva arto Egipta kaj Barata (Hinda); forgesiga frukto en malnovaj rakontoj Helenaj (Grekaj) {9} # lui : ricevi ion por sia uzo, dum certa tempo, kontra~u pago {7} # lubriki : meti glitigan substancon inter ma^sinpartojn,... {9} # ludi : * fari ion ne por laboro, sed por plezuro; sonigi muzikilon; prezenti rolon (en teatra^jo) {*4} # luko : horizontala fenestro (por lumo) a~u pordo (por eniri kelon, ^sipon,...); pordeto en pordo {9} # lukso : havado a~u uzado de multekostaj, ne necesaj, sed plezurigaj aferoj {7} # lukti : batali sen armiloj (anka~u kiel sporto); pene provi venki malfacila^jojn {9} # luli : movi infaneton tien kaj reen por dormigi ^gin {9} # lumi : * heligi: suno lumas, lampo lumas {*3} # luno : * natura satelito de Tero (^gi lumigas (ne ^ciam) la teron dum la nokto); natura satelito de alia planedo {*5} # lundo : * tago de la semajno inter diman^co kaj mardo {*5} # lupo : sova^ga besto simila al (kaj anta~uulo de) hundo _(Canis lupus)_ {8} # # # # -m- # # ma^ci : dispremi en la bu^so per la dentoj {8} # magazeno : provizejo; ejo, kie oni tenas provizon de komerca^joj; granda vendejo kun multaj diversaj komerca^joj {7} # magio : agoj kaj ceremonioj, kiuj celas influi la superhoman mondon; (kvaza~ua) sor^cado {X} # magneto : metala^jo, kiu altiras aliajn metala^jojn {X} # maizo : alta herbo kun frukto, sur kiu sidas multaj semoj _(Zea mays)_; ties semoj, uzataj kiel greno {9} # majo : * monato de la jaro inter aprilo kaj junio (05) {*5} # majesta : kun aspekto a~u konduto impona, admiriga, kvaza~u de re^go {9} # majstro : alte ^satata instruisto; bonega fakulo; majstri: bonege regi iun arton {7} # maksimumo : pli granda ne eblas; pli multe ne eblas; plej granda a~u alta dum iu periodo {9} # makulo : alikolora punkto a~u loko (pro difekto a~u por ornamo); difekta punkto; malbona parto; makuli: fari makulo(j)n sur io; malpurigi {7} # mal- : * [tute ne; inverse; kontra~ue] (mallonga, malamiko, malla~udi,...) {*0} # maleolo : la artiko inter piedo kaj kruro {9} # malgra~u : e^c se tio a~u tiu malhelpus (malgra~u la forta pluvo, ni (tamen) iris eksteren) {7} # malica : malbonintenca; nehonesta; konscie malbonfarema {9} # malvo : unu el diversaspektaj florplantoj kun kvinnombraj floroj _(Malva)_ {9} # malvarmumo : malsaneto (kun tusado kaj (naz)kataro) "pro malvarmo" (mal/varm/um/o); malvarmumi: ekmalsani je malvarmumo {8} # mamo : parto de la korpo de homo a~u besto (mambesto), en kiu estas glandoj produktantaj lakton por nutri idon {8} # mamulo : kvarpieda besto, ofte kun hara ha~uto, kies inoj nutras siajn, vive naskitajn, junajn idojn per lakto el siaj mamoj (=mambesto) (mam/ul/o) [leono, bovo, hundo,...] {X} # mano : * parto de la korpo (je fino de la brako, kun fingroj), per kiu oni povas ion preni {*2} # mandato : rajtigo reprezenti personon a~u organiza^jon; dokumento pri tia rajtigo; dokumento rajtiganta preni monon {8} # man^gi : * enbu^sigi por vivi {*3} # maniero : * tiel, kiel iu faras ion; tiel, kiel okazas io {*5} # maniko : parto de vesto, kiu kovras la brakon {7} # manipuli : funkciigi per mano; ne honeste, ne lojale trakti a~u interpreti {9} # manki : * ne esti (kie tio/tiu devus esti); (mankas io al ^gi: ^gi ne estas kompleta; ^gi ne bone funkcias); (^gi mankas al mi: mi ne havas ^gin, kaj tion mi beda~uras (^car mi bezonas ^gin)) {*3} # manovri : per pluraj ^san^goj de direkto meti a~uton, ^sipon, armeon,... en la necesan pozicion {9} # manradiko : man-artiko, la (plurobla) artiko inter mano kaj brako (man/radik/o) {X} # mantelo : longa vesto kun a~u sen manikoj, kovranta la aliajn vestojn {7} # mapo : folio kun desegno de la mondo a~u de (parto de) lando (kun vojoj, urboj,...) {8} # maro : * tre granda akvo {*3} # mar^co : tero tre malseka {8} # mardo : * tago de la semajno inter lundo kaj merkredo {*5} # marko : * rekonilo; komerca nomo; papereto a~u stampo kun ia valoro; nomo de mono en iuj landoj; po^stmarko: surmeta^jo por pagi sendadon de letero; marki: meti markon (signon) {*4} # marmelado : densa (kuirita) ka^co el fruktoj kaj sukero {9} # mar^si : * (piede) iri, regule kaj ne tro malrapide {*5} # marto : * monato de la jaro inter februaro kaj aprilo (03) {*5} # martelo : iu frapilo a~u batilo: peza ferpeco kun ligna tenilo; marteli: frapi per martelo {7} # maso : nedifinita materia tuta^jo da io; (science:) la kiomo de materio, mezurata la~u (kilo)gramoj (la sama maso sur Tero estas pli peza ol sur Luno) {9} # masoni : konstrui el ^stonoj a~u brikoj, kunigante per mortero {7} # masto : fosto sur ^sipo a~u boato, al kiu estas fiksita(j) la velo(j); fosto, al kiu flago estas fiksita {8} # mastro : * estro de labor(ej)o, domo, bieno, trinkejo,...; mastri: estri (kiel mastro) {*5} # mastrumi : fari ^cion, por ke ^cio okazu bone en domo a~u entrepreno (mastr/um/i) {8} # ma^so : ^ciu el la (spacoj inter) nodoj de reto a~u trika^jo; speciala nodo kun elstara rondo la~uvole pli- kaj malpligrandigebla (por kapti bestojn,...) {X} # ma^sino : * aparato por produkti ion, funkciigata per elektro, vaporo,... {*6} # mato : (kutime ne delikata) kovra^jo por planko; (en ^sakludo:) sen-elira, nesavebla pozicio de la Re^go {9} # matematiko : scienco pri nombroj kaj figuroj, kaj ties propra^joj {9} # mateno : * komenco de tago post nokto; lumi^go {*3} # materio : ^cio, el kio konsistas konkretaj aferoj (ne la objektoj a~u viva^joj mem) (ne energio; ne spirito) {9} # materialo : tio, el kio oni faras ion {7} # matraco : granda plata kuseno, sur kiu oni dormas {7} # matura : * finkreskinta, plene evoluinta {*6} # meblo : * [tablo, se^go, lito, ^sranko,...]; mebli: provizi per mebloj {*6} # medio : la (materia) ^cirka~ua^jo, en kiu io/iu trovi^gas; la socia a~u natura ^cirka~ua^jo de iu {X} # medicino : scienco pri sano kaj malsano {9} # medikamento : substanco uzata por sanigi; kuraca substanco enmetata en la korpon (per la bu^so a~u alimaniere) {8} # mediti : profunde pensadi (ne por praktika celo) {8} # Mediteraneo : la maro inter E~uropo kaj Afriko {9} # me^haniko : parto de la scienco fiziko, pri ekvilibro, movoj kaj fortoj; studo pri ma^sinoj, aparatoj kaj iloj {8} # me^hanismo : tiuj pecoj en ma^sino a~u aparato, kiuj kune atingas certan rezulton; la strukturo de kune aran^gitaj elementoj (de aparato, lingvo,...) kaj ilia maniero de funkciado {8} # mejlo : iulanda mezuro por distancoj (inter 1,4 kaj 10 km); angla mejlo: 1609 m; marmejlo: 1852 m {X} # melki : elpreni lakton el mamo (de bovino, ^safino,...) {8} # melodio : sinsekvaj tonoj en muziko; muzika "frazo" {X} # melono : granda globforma frukto kun sukplena karno _(Cucumis melo,...)_ {9} # mem : * ne alia homo, sed tiu homo (mi a~udis tion de li mem: mi a~udis tion de li, ne de iu alia; mi mem faris tion: mi ne petis, ke iu alia faru tion, sed mi faris); ne alia afero, sed tiu afero (la vorton mem mi konas, sed mi ne komprenas ^gian signifon en ^ci tiu frazo) {*1} # membro : ano de klubo a~u asocio; elstara parto de korpo [brako, kruro] {7} # memori : * teni en kapo; ankora~u scii poste {*3} # memstara : sen apogo, asisto, helpo de aliaj; memfara; sendependa (mem/star/a) {X} # mencii : mallonge priparoli; nur diri, ne priparoli {9} # mendi : * peti, ke oni vendu a~u faru ion post iom da tempo {*6} # menso : la pensanta parto de la spirito (ne la sentemo); intelekto {9} # mensogi : * diri malveron {*6} # mentono : parto de la viza^go sub la bu^so {7} # menuo : (listo kun) sinsekvo de pladoj dum ampleksa man^go; listo de elekteblaj man^ga^joj en restoracio {9} # meriti : * (li meritas tion: pro liaj agoj, faroj, kvalitoj, estas bone, ke oni faras tiel al li, a~u ke li ricevas tion) {*6} # merkredo : * tago de la semajno inter mardo kaj ^ja~udo {*5} # mesa^go : sciigo; informo sendata de unu persono al alia(j) {X} # meti : * [starigi, ku^sigi, pendigi] {*2} # metalo : * [fero, kupro, ar^gento, oro,...] {*6} # metalurgio : metal-industrio {9} # metio : manlabora profesio {7} # metodo : pripensita aro da manieroj por atingi iun celon {8} # metro : 100 centimetroj [mezuro por longo, lar^go, alto] {7} # mezo : * en "abcde" c estas en la mezo; en "O", la mezo estas malplena; (meza: en la mezo; ne ekstrema) {*4} # mezuri : * kompari nekonatan grandon kun konata grando; rigardi, kiom da centimetroj io estas longa, lar^ga a~u alta; kiom da litroj estas; kiom da minutoj estas...; mezuro: grando la~u kiu oni mezuras; grando difinita per mezurado; (muziko:) unu el egalaj divida^joj {*4} # mi : * [la parolanto] {*1} # mielo : dol^ca likvo kiu venas de tio, kion abeloj kolektas en floroj {9} # mieno : * viza^go montranta pensojn, emociojn; viza^gesprimo {*6} # migri : iri de unu lo^gloko al alia (malproksima) loko, por eklo^gi tie; iri de loko al loko (al loko,...), ne havante fiksan lo^glokon {8} # miksi : * kunigi (unu tra la alia) per movoj (per skuado, per kirlado,...) {*6} # mil : * 1000; dumil: 2000; mil du: 1002 {*1} # milda : ne akra por la sentoj; malsevera; varmeta (vetero) {7} # miliardo : mil milionoj {8} # milimetro : 0,001 metro; 0,1 centimetro [mezuro por longo] {8} # miliono : * mil miloj; 1 000 000 {*6} # militi : * per multaj homoj kaj iloj batali kontra~u malamika lando {*2} # mino : kava^jo en tero, sub tero, en roko,..., el kiu oni fosas substancojn (karbo, oro, salo,...); kava^j(et)o en tero, muro, roko,..., en kiun oni metis eksplodan substancon, por fari truon a~u por detrui ion per eksplodigo; kest(et)o kun eksploda substanco, eksplodonta pro tu^so,...; mini: elfosi (karbon,...) el tero; enmeti eksploda^jon; minejo: loko, entrepreno kie oni elfosas substancojn {8} # minaci : * promesi fari ion malbonan a~u malutilan {*6} # mineralo : ^hemia ne-organika elemento a~u natura kombina^jo de ne-organikaj elementoj {9} # minimumo : pli malgranda ne eblas; pli malmulte ne eblas; plej malgranda a~u malalta dum iu periodo {9} # ministerio : ministrejo: oficejo de ministro kun ^ciuj ties funkciuloj kaj oficistoj {9} # ministro : ano de ^stata registaro, estranta unu el la fakoj de ^stata regado {9} # minus : "forprenu la sekvantan"; minuso: la signo "-" en kalkulado (8-3=5 ok minus tri estas kvin) {8} # minuto : * 60 sekundoj; 60-ono de horo [mezuro por tempo] {*4} # miri : * esti surprizita (^car io okazis, pri kio oni pensis, ke ^gi ne okazos a~u ne povas okazi) {*3} # miraklo : io, kio estas (a~u ^sajnas esti) kontra~ua al la le^goj de la naturo, sed kio tamen okazas; io, kio ^sajnis ne ebla, sed kio tamen okazis {X} # mirinda : tia, ke oni vere povas miri pri ^gi (mir/ind/a) {9} # mirtelo : arbusto (en arbaro) kun beroj, kiuj estas nigraj ekstere kaj ru^gaj interne _(Vaccinium myrtillus)_ {9} # mis- : * [ne ^guste; erare] (misprononci, miskalkuli, miskompreni,...) {*0} # mistero : afero ka^sita a~u neklarigebla {8} # mistifiki : trompi iun, uzante ties (tro)kredemon {9} # mito : tradicia rakonto pri la agoj de la dio(j) a~u de la prauloj "en la komenco de la tempoj" (ofte instrua a~u klariga) {X} # mitulo : enmara, man^gebla, molusko kun blua konko _(Mytilus)_ {X} # mizero : malfeli^cego; malri^cego {7} # modo : neda~ura ^generala kutimo (pri vestoj,...) {7} # modelo : objekto, farita por esti imitata a~u kopiata; io a~u iu imitinda {8} # modemo : aparato por ^san^gi komputilajn signalojn al sonoj sendeblaj per telefono (kaj inverse) {X} # modera : nek troa nek maltroa; ^satanta nek tro nek maltro {8} # moderna : la~u la opinioj, normoj, postuloj de la nuna tempo {8} # modesta : havanta malaltan (a~u ne tro altan) opinion pri siaj faroj a~u scioj; ne troiganta; ne troa {8} # modifi : iom ^san^gi (la~u bezono) {9} # moki : * diri ridigajn vortojn pri iu; (mal^sate) ridi pri iu {*5} # mola : * se la formo estas facile ^san^gebla per premado (fre^se bakita pano estas mola, sed malnova pano, vitro kaj ^stono estas malmolaj) {*5} # molekulo : plej malgranda ero de ^hemia^jo havanta la ecojn de la tuto, konsistanta el atomoj, kiuj ne havas tiujn ecojn {X} # molusko : besto kun mola korpo, ofte kovrita de kalka konko _(Mollusca)_ [limako, mitulo, ostro,...] {X} # momento : * tempo-punkto; malpli ol sekundo {*4} # mono : * per kio oni pagas [dolaroj, e~uroj, frankoj, markoj, enoj,...]; monbileto: papera mono; monero: metala mono {*3} # mona^ho : religiulo, kiu submetis sin al specialaj reguloj (ofte grupe vivanta en mona^hejo) {X} # monato : * 30, 31, 28 a~u 29 tagoj; 12-ono de jaro; unu lunciklo {*4} # mondo : * Tero kun ^cio kaj ^ciuj sur ^gi {*2} # monstro : esta^jo a~u estulo kun nenormala (timiga) formo {9} # monto : * tre alta tero {*3} # montri : * indiki; vidigi; diri, kie io estas {*2} # monumento : konstrua^jo a~u skulpta^jo por memorigi personon a~u okaza^jon a~u la iaman kulturon; verko, kiu memorigas ^gian a~utoron (pro ^gia graveco,...) {9} # moro : kutimo en iu grupo, popolo,... {7} # moralo : instruo a~u reguloj por distingi inter bono kaj malbono {9} # mordi : premi per la (anta~uaj, tran^caj) dentoj {7} # morga~u : * la tago post la nuna tago {*1} # morti : * senvivi^gi {*2} # mortero : substanco por kunligi ^stonojn a~u brikojn {X} # moskito : pikanta insekto, ekzemple kulo, kies piko ^genas a~u malsanigas {8} # motivo : io, kio igas iun agi a~u konduti tiel a~u tiel; malgranda parto de muzika^jo, kiel bazo de pli grandaj partoj a~u kun aparta signifo; (ripetata) desegna^jo (sur muro, en ^stofo,...); motivi: prezenti motivo(j)n por agado a~u konduto {X} # motoro : aparato por transigi ian energion en movon; objekto a~u persono, kiu instigas al progreso {8} # movi : * meti al alia loko; agigi {*2} # movado : ripetata a~u da~ura movo; komuna agado de homgrupo (organizita en asocio a~u ne) por atingi iun celon (mov/ad/o) {X} # mueli : diserigi (grenon) per aparato (muelilo) (el greno oni tiel faras farunon) {7} # mu^gi : a~udigi neklaran, fortan, longeda~uran tonon; bleki kiel bovo {9} # multa : * en granda kvanto; multaj: pli ol 4 a~u 5; pli ol kutime {*2} # multipliki : (matematiko:) kalkuli oblon (3x4=12 tri oble kvar estas dek du) (=obligi) {9} # munti : ^guste kunmeti la partojn de aparato, por ke ^gi bone funkciu; ^guste kunmeti partojn de filmo,... {8} # muro : * fortika lima^jo inter spacoj (inter ^cambroj a~u inter domo kaj ekstero); masonita vertikala surfaco {*3} # murdo : intenca mortigo; murdi: intence mortigi {X} # murmuri : neklare paroli; fari sonon de rivero {7} # muso : malgranda mambesto kun longa vosto _(Mus,...)_ {8} # musko : plantetoj kun malgrandaj foliecaj tigoj kaj dense sidantaj folioj, ofte kovrantaj pli-malpli grandajn surfacojn _(Musci)_ {9} # muskolo : parto de la korpo de homo a~u besto, el fibroj, kiu ebligas movojn en la korpo kaj de la korpo {8} # mu^so : * insekto rapide fluganta kaj zumanta, ofta en lo^gejoj kaj ^ce bestoj _(Musca, Homalomyia,...)_ {*6} # muta : ne povanta paroli {7} # muzeo : domo, kie oni elmontras kolekto(j)n (artajn, sciencajn) {9} # muzelo : elstara parto de la kapo de iuj bestoj, kun nazo kaj bu^so {9} # muziko : * pla^ca kombino de sonoj (sinsekvaj kaj samtempaj) de sama a~u diversa alteco (farata per vo^co(j) a~u per instrumento(j)) {*5} # # # # -n- # # -n : * [al] -o -as ---> -(e)n / -(e)n <--- -as -o (la kato saltas (de la planko) sur la tablon; ^si iras (de la strato) en la domon; iru anta~uen!; ne iru tien!; li veturas Parizon (=al Parizo)) {*0} # -n : * -o -as ---> -(o)n / -(o)n <--- -as -o (li legas libron; mi vidas tiujn dikajn arbojn; mi vidis ^sin, sed lin mi ne vidis; ili priparolos tion; li dormis du horojn (=dum du horoj); tio da~uras unu horon; ^si pagis unu e~uron; tio kostas kvin dolarojn) {*0} # n-ro : numero {X} # nacio : * (iel oficiale organizita) popolo; homoj kiuj sentas sin samaj, ofte kun la sama lingvo kaj kulturo, ofte en la sama lando; (foje:) ^stato (ekzemple en: _Unui^gintaj Nacioj_) {*2} # nadlo : pinglo-forma parto de aparato {8} # na^gi : * movi sin en akvo {*6} # naiva : sensperte (tro)kredema {8} # najbaro : * homo, kiu lo^gas apude {*6} # najlo : pinta metala stangeto por fiksi objekton enpremante a~u enfrapante ^gin; najli: fiksi per najlo {7} # najtingalo : birdo la~udire plej bele kantanta _(Luscinia)_ {9} # naski : * ekhavi idon; eligi idon el sia korpo {*3} # naturo : * ^cio, kio kreskas mem (ne kreskigata de homoj); ^cio, kio estas ne farita de homoj a~u ma^sinoj; la naturaj ecoj de iu/io {*4} # na~u : * 9 {*1} # na~uzi : ka~uzi vomemon, abomenon {8} # nazo : * parto de la korpo, per kiu oni flaras (rimarkas odoron) {*4} # ne : * [malkonfirmo] (^Cu vi venos? Ne, mi ne venos.) {*1} # nebulo : densa akva vaporo (malalta nubo) malklariganta la vidon {7} # necesa : * ne malhavebla por fari ion {*3} # necesejo : ^cambreto en a~u ekster domo, kie oni plenumas necesajn korpajn funkciojn, kiel fekado kaj pisado (neces/ej/o) {X} # negativa : nea, rifuza, malakcepta, malpermesa, malfaciliga, malavanta^ga, minusa; inverskolora (negativo de foto) {X} # neglekti : malatenti; malzorgi {9} # ne^go : * flokoj (plataj pecetoj) el frosti^ginta akvo kiuj falas el ^cielo; ne^gas: falas ne^go (el ^cielo) {*4} # nek : * anka~u ne (nek hundo, nek kato estas sova^ga besto; mi man^gis nek panon, nek ka^con) {*1} # nenia : * de neniu kvalito; neniuspeca {*1} # nenial : pro neniu ka~uzo a~u motivo {9} # neniam : * en neniu tempo {*1} # nenie : * en neniu loko {*1} # neniel : neniumaniere; tute ne {9} # nenies : de neniu; apartenanta al neniu {8} # nenio : * neniu afero {*1} # neniom : neniu kvanto; e^c ne la plej malgranda kvanto {8} # neniu : * e^c ne unu el; e^c ne unu homo, individuo, ekzemplero,... {*1} # nepo : * filo de fil(in)o {*6} # nepra : * necesega; nemalhavebla; neevitebla {*6} # nervo : fadenforma elektra konektilo en la korpo de homo a~u besto {8} # nervoza : kiu facile eksciti^gas, impresi^gas {9} # nesto : tio, kion konstruas birdoj por enmeti siajn ovojn; lo^gejo de birdo {7} # neto : skriba^jo en definitiva formo, sen korektoj, makuloj,... {8} # ne~utrala : kiu ne partoprenas (kaj ne volas partopreni) en diskuto a~u batalo; kiu ne avanta^gigas unu el la partioj en diskuto,... {X} # nevo : * filo de frat(in)o {*6} # ni : * mi kaj li; mi kaj ^si; mi kaj ili; mi kaj vi; mi kaj li kaj vi; mi kaj ^si kaj vi; mi kaj ili kaj vi {*1} # nigra : * senkolora, tute malhela; kun koloro de loko senluma {*3} # nilono : arta ^hemia kombina^jo, el kiu oni interalie faras fadenojn {9} # nivelo : alteco de horizontala surfaco, kompare al alia horizontala surfaco; grado de instruiteco, klereco,... {8} # -nj- : [kara virino a~u knabino] (post kelkaj literoj de la vorto: panjo = pa(trino) + -njo; Manjo = Ma(ria) + -njo; Rozinjo = Rozi(na) + -njo) {9} # nobla : kun alta morala kvalito; bonfara, estiminda {8} # nodo : interplektita ligo de du ^snuroj, fadenoj,...; punkto, kie renkonti^gas pluraj (fer)vojoj,...; centra punkto de problemo; nodi: fari nodon (en ^snuro); ligi (^snurojn) per nodo {8} # nokto : * kiam ne estas lumo de la suno; inter vespero kaj mateno {*4} # nomo : * vorto per kiu oni povas voki iun; vorto per kiu oni indikas objekton a~u esta^jon; interkonsentita a~u kutime uzata vorto por io ("ni nomu tion ...", "oni nomas tion ..."); (nome: jen mi nomos, indikos tion, kion mi celas) {*2} # nombro : * [2 17 391 1000 2,75 1/7 ...]; nombri: mezuri kvanton, montrante ^ciun a^jon aparte kaj dirante: "1, 2, 3,..."; vicnombro: la nombro la~u loko en vico,...: 1a=unua, 2a=dua,... {*4} # nordo : * [Kanado kaj Siberio estas en la nordo, A~ustralio kaj Fuegio (Fajrolando) estas en la sudo] {*6} # normo : regul(ar)o, kiun ^ciuj devas (devus) observi (anka~u se ^gi ne estas le^go) {X} # normala : anta~uvidebla la~u la naturo, la kutimoj, la kutimaj kondi^coj,... (ne stranga; ne speciala, ne miriga) {8} # noto : * malgranda skriba^jo pri io (por ke oni memoru pri tio); io, kion oni fiksas en sian memoron; skribsigno por muzika tono; noti: fari noton (sur papero a~u en memoro) {*6} # nova : * ne jam ekzistanta; ne anta~ue ekzistinta; ne jam okazanta; ne anta~ue okazinta; ne anta~ue vidita, a~udita,... {*2} # nova^jo : io nova; priskribo, raporto pri io anta~u ne longe okazinta; io ankora~u ne a~udita a~u legita (nov/a^j/o) {X} # novembro : * monato de la jaro inter oktobro kaj decembro (11) {*5} # nu : * [pa~uzo por pens(ig)i]; (nu nu!: trankvilu!) {*1} # nuanco : delikata, tre malgranda diferenco; nuanci: meti nuancojn en...; iomete adapti (sian opinion,...) {X} # nubo : * amaso da densa vaporo en aero, ka^santa (parte) la ^cielon; tio el kio falas pluvo {*4} # nuda : senvesta; sen haroj; sen plumoj {7} # nuko : la malanta~uo de la kolo {9} # nukso : frukto kun ligneca ^selo {9} # nul : * 0; nuligi: senvalidigi {*4} # numero : * nombro kiel rekonilo; vicnombro; signo de nombro (n-ro 12); numeri: signi per numero (kvin numeritaj ekzempleroj) {*5} # nun : * en ^ci tiu tempo {*1} # nur : * ne pli ol (nur tiom); nenio/neniu alia ol (nur ^si; nur tiu; nur tio); ne alimaniere ol (nur tiel); ne en alia tempo ol (nur tiam) {*1} # nutri : doni man^gon al {7} # # # # -o- # # -o : * [io ekzistanta] [substantivo] (knabo; strato; arbo; muso; akvo; problemo; skribo; skribado; skriba^jo; belo; beleco;...) (skribi: bela skribo; fini: mi restis ^gis la fino; helpi: mi dankas pro via helpo; adicii: ^gusta adicio; vera: tio estas la vero; blua: la bluo de la ^cielo; adia~u: mal^gojiga adia~uo; unu: metro estas mezur-unuo; tri: tiu trio (a~u triopo) bele kantis) {*0} # obei : * fari tion, kion iu petas a~u ordonas {*6} # objekto : * a^jo konkreta; (gramatiko:) tio/tiu, al kio/kiu ago estas direktita {*5} # -obla : * [kvanto; fojoj: triobla=3x] (duobla papero, duoble diri ion, la duoblo, duobligi,...); (mult)obligi: igi multoble tiel multaj; (matematiko:) kalkuli oblon (3x4=12 tri oble kvar estas dek du) (=multipliki) {*0} # obligacio : valorpapero, atesto pri prunto donita al entrepreno, donanta fiksan rentumon, kaj repagebla la~u fiksaj kondi^coj {X} # oblikva : nek vertikala, nek horizontala; klini^ganta; klinita; je ne-orta angulo de la kutima a~u atendata pozicio a~u linio de movi^go {9} # observi : rigardi kun da~ura atento; fari ion la~u la reguloj {8} # obstaklo : (granda) malhelpo, baro {9} # obstina : firme restanta je sia propra volo a~u opinio, malgra~u la kritikoj de aliaj; nekonvinkebla {9} # oceano : grandega maro {9} # odori : esti rimarkebla per la nazo (odoron oni flaras) {7} # ofendi : malrespekti ies honoron, valoron, sentojn; forte ^cagreni {9} # oferi : donaci al dio(j); doni ion valoran por ricevi ion pli valoran {8} # oferti : proponi ion por vendo {7} # ofico : * ies difinita laboro (ne manlaboro); ofici: plenumi oficon {*5} # oficiala : deklarita de la tiurilata a~utoritato; farita la~u la oficialaj reguloj {8} # oficiro : estro en armeo (le~utenanto a~u pli alta rango) {9} # ofta : * okazanta multfoje; en multaj tempoj; ^ciam denove {*2} # ok : * 8 {*1} # okazi : * fari^gi a~u esti farata; okaza^jo: tio, kio okazas; okazo: apartaj cirkonstancoj a~u momento, kiam io povas okazi (en tiu okazo ni prefere ne faru tion) {*2} # okcidento : * kie la suno mallevi^gas {*6} # oksido : ^hemia kombina^jo kun oksigeno _(O)_ {X} # oktobro : * monato de la jaro inter septembro kaj novembro (10) {*5} # okulo : * parto de la korpo, per kiu oni vidas (en kapo) {*3} # okupi : * eniri a~u eksidi kaj ne foriri; preni por sia uzo; plenigi kapon kaj ne foriri el la kapo; plene altiri ies atenton; (okupi^gi pri io: dedi^ci sian atenton al io; esti faranta ion; esti pensanta pri io) {*3} # ol : * (pli ol; malpli ol; alia ol) {*1} # oleo : * grasa likvo {*6} # olivo : man^gebla oleeca frukt(et)o de arbo kun ledecaj folioj _(Olea europaea)_ {8} # ombro : * malpli hela loko, ne a~u malpli prilumata; ombri: ^jeti ombron sur; malpliheligi {*5} # ombrelo : portebla ^sirmilo kontra~u pluvo a~u suno {8} # -ona : * [parto: duona=1/2] (duona pomo, duonlitro da vino, duone kompreni, la duono, duonigi,...) {*0} # ondo : * pli-malpli rapide ripeti^ganta plialti^go kaj malplialti^go de la akvo-surfaco; amasa anta~ueniro (kun interrompoj); anta~ueniro de radio-signalo,...; ondi: levi^gi kaj mallevi^gi kiel ondoj {*6} # oni : * homoj kutime, ^generale {*1} # onklo : * frato de patr(in)o; edzo de fratino de patr(in)o {*4} # -ont- : * [ne komencinta, anta~u la ago] (man^gonta homo: kun man^ga^jo en poto a~u sur telero; falonta pluvo: vaporo en nuboj); (man^gonte (=anta~u la man^gado), li lavis siajn manojn); (^generale, -onto = -onta homo) {*0} # -op- : en grupo(j) de... (:::: :::: :::: = okope, po du); ... kune (tiu triopo: tiuj tri homoj kune) {9} # opero : muzika teatra^jo {9} # operacii : (provi) kuraci per tran^cado; fari komplikan agadon; fari kalkulon {8} # opinii : * pensi ion pri io a~u iu; pensi pri io, kia ^gi estas {*4} # oponi : kontra~ui ies opiniojn a~u intencojn kaj provi malhelpi ilian plenumi^gon {9} # oportuna : faciliganta ag(ad)on a~u labor(ad)on; bona la~u la cirkonstancoj {7} # opozicii : politike kontra~ui al la registaro; kontra~ui al la estraro (de asocio,...) {9} # oro : * flaveca valora metalo _(Au)_ {*6} # oran^go : preska~u globforma dol^ca frukto de oran^go-arbo _(Citrus sinensis, aurantium)_ kun ru^gflava (=oran^gkolora) ^selo {7} # oratoro : kiu kapablas bele kaj bone paroli al publiko {9} # ordo : * kiam io estas aran^gita en regula, ne hazarda maniero; ---::---::---::--- estas ordo, -:---::-:--:::-- ne estas ordo; ordigi: fari ordon; aran^gi la~u iu ordo {*4} # ordinara : * ne speciala; tia, kiaj ekzistas multaj; ^ciutaga {*5} # ordoni : * forte diri al iu, ke li a~u ^si faru ion {*4} # orelo : * parto de la korpo, per kiu oni a~udas (rimarkas sonojn) {*4} # orfo : homo (infano), kies patro kaj patrino mortis {8} # organo : parto de besto a~u planto (a~u organizo) kun speciala funkcio {7} # organika : ^hemie kombinita kun karbono _(C)_ {X} # organizi : * gvidi kaj laborigi homojn, venigante anka~u la necesajn rimedojn, por ke ili kune faru komplikan laboron {*6} # orgeno : granda muzikinstrumento konsistanta el multaj flutoj, funkciigata per klavaro kaj per pedaloj {X} # orienti : konstrui ion (pre^gejon,...) tiel, ke la anta~uo estas oriente; doni gvidon; (orienti sin: eltrovi, kie oni estas kaj al kiu direkto oni iru; orienti^gi: konscii pri la situacio, en kiu oni trovi^gas) {9} # oriento : * kie la suno levi^gas {*6} # origino : komenco, deveno; origini: veni de...; havi sian komencon en... {7} # originalo : la origina formo (a~u ekzemplero) de io (ne kopio; ne imita^jo; ne traduko;...) {8} # orkestro : muzikistaro {9} # ornami : plibeligi {7} # orto : "rekta angulo"; angulo de 90 gr. {8} # ortografio : oficiala skribmaniero de iu lingvo; literumo {9} # -os : * [ago/stato: post nun] [verbo] (mi tuj iros al la urbo; morga~u mi a^cetos biciklon; post dek jaroj mi ne plu laboros;...) {*0} # oscedi : lar^ge malfermi la bu^son (kun enspiro kaj elspiro) pro enuo, tedi^go, dormemo,... {8} # osto : * firma (sed rompebla), malmola, kalkeca parto en la korpo de homo a~u besto {*6} # ostro : enmara, man^gebla, molusko (kun unuflanke plata, aliflanke volba konko, en kiu foje formi^gas perloj) _(Ostrea)_ {X} # -ot- : * [ne komencita, anta~u la ago] (trinkota akvo: akvo en botelo a~u glaso; lavota vesto: malpura); (fotografote (=anta~u la fotografado), li kombis siajn harojn); (^generale, -oto = -ota homo) {*0} # ovo : * pli-malpli globforma a^jo, en kiu kreskas idoj de birdoj, reptilioj, insektoj,... ekster la korpo de la patrino, ^gis ili povas vivi ekster ^gi {*5} # ovalo : pli-malpli ronda figuro, simila al ovo a~u elipso {9} # #